RECENSIE: Faith, Hope and Charity, National Theatre ✭✭

Julian Eaves recenseert Faith, Hope and Charity door Alexander Zeldin, nu te zien in het Dorfman Theatre van het National Theatre.

Celia Noble in Faith, Hope and Charity. Foto: Sarah Lee Faith, Hope and Charity

Dorfman Theatre, National Theatre,

17 september 2019

Boek Tickets

Lord Cottesloe leende ooit zijn naam aan een van de drie zalen van het National Theatre aan de South Bank; nu is hij alleen nog aanwezig in een eenvoudige ontvangstruimte waar de pers tijdens de pauze van de première van dit nieuwe stuk, geschreven en geregisseerd door Alexander Zeldin, werd verzameld. Bijna volledig ongemeubileerd, met aan het ene uiteinde een grote boekenkast, volgepropt met talloze toneelstukken en boeken van toneelschrijvers. Daartussen viel mijn oog op Arnold Weskers bedachtzame en prikkelende 'As Much As I Dare'. Ik trok het uit de kast en besloot het lot te laten beslissen: ik liet het boek willekeurig openvallen en liet mijn blik ongeleid rusten op de woorden die het dichtst bij mijn focus lagen, om daar spirituele leiding uit te putten voor mijn huidige reis. Fascinerend genoeg las ik het volgende, woorden die niet van Wesker waren, maar door hem werden geciteerd: '... blijf weg van proza... houd je aan de poëzie...' Het was een advies dat hij kreeg toen hij een jonge schrijver was. Hoewel ik er niet de persoon naar ben om de Almachtige aan 'hogere kritiek' te onderwerpen, voelde ik niettemin de behoefte aan een vangnet: wat ik had gelezen waren immers niet de woorden van Wesker zelf, maar 'gevonden' woorden. Ik had iets van zijn eigen stem nodig. Daarom pakte ik een tweede deel, een exemplaar van zijn 'Social Plays', en daaruit viel deze magische regel: 'De waarheid is de waarheid - verwoestend'.

Foto: Sarah Lee

Met deze gedachten in mijn achterhoofd keerde ik terug naar de zaal om de première af te kijken van dit stuk met zo'n religieuze titel (ontleend aan 1 Korintiërs 13:13: 'Ons resten geloof, hoop en liefde, deze drie, maar de grootste daarvan is de liefde'). De titel is nagenoeg het enige mystieke aan het stuk. Al het andere is rauwe, alledaagse, hyperrealistische banaliteit, waarbij de genadeloos fletse zaalverlichting van Marc Williams ons in dezelfde troosteloze wereld trekt als het bovennatuurlijk realistische decor van Natasha Jenkins (ze kleedt de cast met eenzelfde deerniswekkende alledaagsheid). Midden tussen de betonblokken en multiplex panelen gooit Jenkins er echter een drie-eenheid van neoklassieke kerkramen in, wat hint naar een verloren gevoel van religiositeit — de middelste is net iets groter dan de andere twee — iets wat het script overigens nergens doet.

Nick Holder en Dayo Koleosho. Foto: Sarah Lee

Wat de rest van het stuk betreft: daar zit eigenlijk niet veel in, en het ontbeert elke poëtische inspiratie. Een soort herinterpretatie van Gorki's 'Nachtasiel' — gesitueerd in een inloophuis voor daklozen, kansarmen en mensen in nood — maar dan een mager aftreksel dat in bijna elk opzicht tekortschiet. Ik weet niet hoeveel mensen in het publiek tijd hebben doorgebracht in de omstandigheden die op het toneel worden verbeeld. Ik kan u niet vertellen hoeveel van hen zelf dakloosheid, armoede, honger, kou en isolement hebben ervaren, maar jarenlang waren dit de dominante factoren in mijn leven en in de levens van degenen met wie ik in contact kwam. Die realiteit herkende ik echter niet in Zeldins brouwsel. Hij heeft blijkbaar de stemmen gehoord van de mensen die hij vertegenwoordigt, hij heeft hun gemeenschap gezien; dat alles is hier moeizaam en vast heel oprecht gereconstrueerd. Maar het mist de ballen en de ziel. Het is een soort 'halal' theater: een beeld van het leven dat is gevangen en langzaam wordt doodgebloed voordat het aan het publiek wordt geserveerd. Oppervlakkig gezien lijkt het aannemelijk, maar wie goed oplet, ziet al snel dat het een farce is.

Alan Williams. Foto: Sarah Lee

Dit is een wereld die uitsluitend wordt bevolkt door verliezers. Omdat ik onder de armen, wanhopigen en gemarginaliseerden alleen maar energie en vitaliteit heb gekend, kwam het als een schok om tweeënhalf uur lang te moeten kijken naar zwakte, geklaag, spijt, excuses, ontkenning en beschuldigingen, verpakt op een zó gewild kunsteloze en zogenaamd overtuigende manier. Het probeert je voortdurend wijs te maken dat dit de realiteit is. De mensen in deze ruimte zitten maar te praten en te praten, met een totaal gebrek aan levendigheid en dynamiek, op een manier die mij totaal vreemd is na alles wat ik jarenlang in Londen heb gezien. Het geklets is bijna eindeloos en gaat altijd over gebeurtenissen uit de tweede hand die een boeiend drama hadden kunnen opleveren — als de regisseur/schrijver dat had toegestaan.

Ogenschijnlijk is dit het domein van Cecilia Nobles 'Hazel', de bazin — wiens achtergrondverhaal pas op het allerlaatste moment heel summier geschetst wordt — wier heilige toewijding de veredelde gaarkeuken draaiende houdt. Haar vertolking is, net als die van de meeste anderen, geduldig en tolerant, waarbij ze er alles aan doet om de aandacht niet te veel te vestigen op de treurige tekortkomingen van de tekst, de constructie en de stijl van de productie. Vanaf de eerste scène is het echter duidelijk dat haar dramatische doel iets heel anders is: ze is een van de vele vrouwen die rond een veel belangrijkere figuur cirkelen, een man: de flets-officiële indringer 'Mason', gespeeld door Nick Holder. In theorie is hij er om een 'koor' te leiden, en in zekere zin is er een 'plot' die toewerkt naar het verpletterende hoogtepunt waarin ze daadwerkelijk een paar popliedjes doornemen (denk aan David Greigs zóveel betere 'The Events', maar dan aangelengd met tien delen slootwater). Maar ik denk dat zijn dramatisch-estetische bestaansreden heel anders is. Vanaf het begin kan Hazel haar ogen niet van hem afhouden, en al snel valt Beth (Susan Lynch als de klassieke gebroken moeder) hem herhaaldelijk in de armen, laat hem haar borsten zien en overlaadt hem met gepassioneerde kussen. Wat een kerel.

Ayomide Mustafa. Foto: Sarah Lee

Ondertussen worden 'Karl' (Dayo Koleosho), 'Anthony' (Corey Peterson) en de naamloze ensemblerol van Nathan Armakwei-Laryea volledig genegeerd. Dat geldt ook voor de (toegegeven, pas 16-jarige) 'Marc' van Bobby Stallwood. Wat betreft genderpolitiek is het 'interessant' om dit te zien gebeuren. O, noemde iemand daar politiek? Weet u, ik denk dat er ergens, achter al die plastic stoelen en papieren servetjes, een 'impliciete' discussie gevoerd moet worden over, tja, ik geloof dat de technische term 'brandend actuele' kwesties is. Maar — en het is een grote maar — Zeldin zorgt ervoor dat er nooit iemand op het toneel verschijnt om daar fysiek vorm aan te geven, zoals een journalist of een raadslid — de programmabrochure noemt ze 'counsellors' — of enige vorm van autoriteit die het zou kunnen opnemen tegen het enige toegestane alfamannetje, 'Mason' (een naam die doet denken aan een 'bouwer' of een 'vrijmetselaar'). Hmmmm....

Het resultaat is een stuk vol woorden, maar zonder enig drama. Het premièrepubliek stoorde zich daar niet aan: de meesten lachten en grinnikten braaf bij de talkshow op het podium en sprongen aan het einde van de 'voorstelling' overeind voor een staande ovatie. En ik begrijp eerlijk gezegd niet waarom. Ik weet het niet. Misschien heb ik het helemaal mis. Misschien weten zij allemaal hoe deze wereld er echt uitziet en ik niet. Ik laat me graag corrigeren. Ondertussen zitten we met onderbelichte rollen voor Hind Swareldahabs 'Tharwa' en haar toneelkind 'Tala' (Kamia Hunte, Ayomide Mustafa of Ashanti Prince-Asafo), plus de verspilde figuranten Sarah Day, Shelley McDonald en Carrie Rock — stuk voor stuk satellieten die in de verte voorbij zweven. Marcin Rudy draagt een klein beetje beweging bij. En dan is er het constante geklaag en de excuses van Alan Williams' 'Bernard'. Van alles wat ik me herinner van mensen uit dit milieu, had er niet één het gevoel dat hij 'sorry' moest zeggen voor wie hij was of wat hij deed. Dus dat deden ze ook nooit. Er zijn hier een paar matig voorbereide, krachteloze uitbarstingen, maar niets bouwt genoeg momentum op om ergens heen te gaan.

Bobby Stallwood. Foto: Sarah Lee

Dit alles maakt dat het geheel erg muf en voorgetrapt aanvoelt, waarbij elke potentieel krachtige theatrale impuls in de kiem wordt gesmoord. Vanuit mijn — toegegeven beperkte en wellicht hopeloos vertekende — perspectief is dit een enorme teleurstelling. Deze mensen uit de onderste lagen van de maatschappij zijn in mijn ervaring juist degenen die geen tijd verspillen en direct ter zake komen, terwijl ze hier het punt niet eens lijken te begrijpen. Ik sluit af met een laatste voorbeeld: Toen ik eens bij de kapper zat, stormde een jongen uit de buurt naar binnen, die snel — tegen contant geld en zonder vragen — een dure camera wilde verkopen die hij net 'bemachtigd' had. Hij benaderde mij met zijn aanbod. Ik stelde wat kritische vragen over het apparaat. Hij wimpelde mijn vragen vlot maar beleefd af met: 'Ik ben een dief, geen fotograaf'. Ik zou willen suggereren dat die enkeling meer begreep van beknopte, gevat geformuleerde dialoog met een directe en onuitwisbare dramatische impact dan de zorgvuldige, voortstotterende meneer Zeldin ooit zal weten. De waarheid is echt de waarheid — en die is verwoestend. En dat is precies wat je hier niet krijgt. Er zijn goedbedoelde bijdragen van de cast en de creatieven, maar niets kan de tekortkomingen van een wijdlopig, statisch en levenloos script oplossen.