RECENSIE: And Then Come The Nightjars, Theatre 503 ✭✭✭✭

And Then Come The Nightjars The Latchmere, Theatre 503

07-09-15

4 Sterren

We zien het Britse platteland vaker terug in soaps als Emmerdale en The Archers dan op het toneel. Dat is een gemiste kans voor toneelschrijvers en alleen al daarom is dit nieuwe stuk van Bea Roberts een welkome en bijzondere gedeelde winnaar van de eerste Theatre 503 Writing Award. Deze maand staat de voorstelling in Londen, waarna de productie doorreist naar de Bristol Old Vic, de medesponsor van dit stuk.

Het toneelstuk speelt zich af tussen 2001 en 2013 op een boerderij in South Devon en bestaat uit zes verschillende scènes of vignetten uit het leven en de vriendschap van twee mannen: Michael Vallance (David Fielder) en Jeff Crawford (Nigel Hastings). De handeling vindt volledig plaats in de schuur van Michael; een liefdevol gedetailleerd, realistisch interieur vol rommel, zakken veevoer, oud gereedschap en spinnenwebben, ontworpen door Max Dorey.

Aan het begin van het stuk is Michael in de zestig en Jeff zo'n twintig jaar jonger. Michael is een norse, eigenzinnige veehouder die onlangs zijn geliefde vrouw Sheila heeft verloren. Hij is geboren en getogen in dit deel van Devon nabij Tavistock en spreekt met het warme accent van de streek. Jeff spreekt daarentegen met de chiquere tongval van de Home Counties en is minder geworteld in het boerenleven. Hij is de plaatselijke dierenarts en het verhaal begint bij de uitbraak van de MKZ-crisis, wanneer hij Michael bezoekt om hem te waarschuwen voor een besmetting op de boerderij van de buren.

De twee mannen hebben veel gemeen. Michael is eenzaam omdat hij zijn vrouw kwijt is; Jeff is eenzaam omdat hij de zijne aan het verliezen is en langzaam wegzakt in een alcoholverslaving. Aanvankelijk ontmoeten ze elkaar voor het werk — er staat een koe op het punt van kalven als de voorstelling opent — daarna om de tijd te doden en uiteindelijk voor gezelschap, wanneer Jeffs huwelijk definitief strandt en hij intrekt om te helpen op de boerderij. In veel opzichten is dit een stuk over mannenvriendschap in tijden van tegenspoed, maar tegelijkertijd biedt het een genuanceerde klaagzang over het verlies van een traditionele manier van leven op het platteland. De nachtzwaluwen uit de titel verschijnen een paar keer echt op het toneel, maar zweven ook in abstracte zin boven het drama als symbool voor de dood en het ongeluk.

De teksten zijn zachtaardig, vol droge humor en vriendschappelijke spot. Na de eerste acte, die gewijd is aan de gevolgen van de epidemie, draait het stuk minder om de plot en meer om karakterstudie. De focus ligt sterk op de interactie tussen de acteurs en het gevoel van de locatie — dat laatste wordt effectief neergezet door een subtiel lichtplan van Sally Ferguson. Wat misschien wel het meest indrukwekkend is, is de variatie in toon; binnen elke scène krijgen de acteurs de ruimte voor zowel groots drama als de kleinste emotionele nuances. Of het nu gaat om het verlies van Michaels kostbare veestapel en de zelfhaat van Jeff, of om de irritatie over bureaucratische regeltjes van het ministerie en lastige buren; er is altijd een geloofwaardige balans tussen rauwe passie en scherpe observaties.

De eer voor het slagen hiervan komt natuurlijk grotendeels toe aan de acteurs. Het zou makkelijk zijn om van Michael een lui stereotype van een boerse landpuiter te maken, maar Fielder put uit zijn ruime ervaring met de rollen van Beckett om een gelaagd personage vol nukkige tegenstellingen neer te zetten. We zien Michaels liefde voor zijn koeien en zijn loyaliteit aan de grond van zijn voorvaderen, maar ook een scherpzinnigheid en een diep inzicht in de menselijke natuur die in veel opzichten subtieler is dan Jeffs meer wereldse kijk op de zaak. Ontroerend is hoe hij, als iemand die zo verbonden is met het land, beschrijft hoe kwetsbaar het platteland is voor verandering en hoe vergankelijk datgene is wat permanent lijkt te zijn.

In veel opzichten heeft Hastings de moeilijkere rol. In de eerste acte moet hij uiteindelijk de kant van de buitenwereld kiezen en diens decreten handhaven, terwijl hij beweert dezelfde plattelandswaarden te verdedigen als Michael. Hij slaagt er goed in de morele dilemma's over te brengen. Vervolgens zien we zijn eigen wereld uiteenvallen in een mist van alcohol en zelfmedelijden, wat de acteur zonder enige aanstellerij of overdrijving neerzet. Tot slot zien we hem zijn leven weer opbouwen en zichzelf accepteren als man op middelbare leeftijd. Hij wordt de opvolger van Michael als bewaker van de continuïteit van het platteland, in een wereld van verbouwde schuren, kuuroorden en zielloze nieuwbouwwijken op voormalige landbouwgrond.

Technisch gezien is dit een zeer bekwame productie, iets wat makkelijk over het hoofd kan worden gezien bij zo'n kleinschalig en vaak ingetogen werk. Naast het uitstekende decor en licht zijn de scènewisselingen vakkundig uitgevoerd om het verstrijken van de jaren te suggereren. De regisseur zorgt voor een voortdurende stroom van beweging en handelingen, waardoor het stuk nergens stilvalt. Het slotbeeld heeft een gloed die aan Rembrandt doet denken, maar blijft verre van sentimenteel op een manier die echt raakt.

Portretten van het platteland kunnen makkelijk doorslaan naar karikatuur of een rooskleurige idealisering, zoals Cold Comfort Farm ons altijd herinnert. Het is de grote verdienste van dit stuk dat het platteland tot leven komt zonder deze extremen op te zoeken. Het creatieve team en de acteurs hebben een productie neergezet die recht doet aan de idyllische schoonheid van de Engelse agrarische wereld, zonder weg te kijken van de realiteit dat depressie, zelfmoord en alcoholisme daar over het algemeen vaker voorkomen dan in de Britse steden. In een tijd waarin er vaak zo weinig begrip is — over en weer — tussen stad en land, slaat een stuk als dit een brug die veel groter is dan de bescheiden afmetingen doen vermoeden.

Foto's: Jack Sain

And Then Come The Nightjars is tot 26 september 2015 te zien in Theatre 503