RECENSIE: Ballyturk, National Theatre ✭✭✭✭

Ballyturk Lyttelton Theatre 20 september 2014 4 Sterren

In zijn voortreffelijke essay, Desire and Mystery, zegt Colm Tóibín het volgende over het werk van Enda Walsh:

"Zijn beelden zijn onvoorspelbaar, vreemd. Geen van zijn personages weet wat ze nu weer gaan zeggen. Objecten hebben, net als woorden, een grillige, schichtige functie. Er zijn momenten waarop alles mogelijk lijkt, maar dan blijkt dat deze momenten alleen zijn gecreëerd om in een hinderlaag te worden gelokt. De mogelijkheden worden ingeperkt en vernietigd, waardoor spraak, actie, gedachten en beweging op het toneel beangstigend en zinloos worden, een herhaling van zetten, onderdeel van een script, een doolhof van gebeurtenissen zonder uitgang en met de ingang geblokkeerd of nagenoeg vergeten... Zijn personages leven in een zelfbedacht verhaal dat niet ongedaan kan worden gemaakt... Het vertellen van verhalen heeft hen verminkt. Ze wachten dan, zoals in Ballyturk, op de buitenstaander die hen komt wekken, of hen op zijn minst prikkelt en verontrust terwijl ze ronddwalen in hun waakfase... taal staat in zijn universum vaak ook klaar om op te staan, om te bewegen naar een soort sonore, quasi-religieuze staat, met cadansen die zich niet schamen voor hun eigen schoonheid."

Enda Walsh’ premièreproductie van zijn eigen stuk, Ballyturk, is nu te zien in het Lyttelton Theatre en laat op een eenvoudige en volkomen meeslepende wijze zien waarom het National Theatre zo essentieel is. (Het essay van Tóibín is opgenomen in het programmaboekje)

Ballyturk is een opmerkelijk toneelstuk, een komisch monster dat prachtig materiaal biedt voor de drie acteurs, maar dat voor het publiek zowel alles als niets kan betekenen. Het is een volstrekt theatrale en originele ervaring, die even ongrijpbaar als boeiend is. Als iemand beweert precies te weten waar het over gaat, wees er dan maar zeker van dat diegene geen flauw idee heeft.

Het stuk speelt zich af in één kamer. In eerste instantie lijkt er geen deur te zijn, maar er blijken er twee verstopt te zitten. Twee mannen, naamloos, 1 en 2, wonen in de kamer. Ze leiden absurde levens, geïnspireerd door oude vaudevillenummers; soms lijkt het alsof ze stomme films naspelen. Op andere momenten springen en huppelen ze manisch over het toneel, schuilen ze in vreemde hoeken en spelen ze een scala aan andere personages die ze kennen of hebben verzonnen – misschien de mensen van wie ze denken dat ze in de buitenwereld leven. Soms luisteren ze mensen af.

Dan arriveert man nummer 3 en alles verandert. De toon, de kleur en het noodlot kantelen, evenals de poëtische grootsheid van de taal. Een van de twee (1 of 2) moet de kamer verlaten en sterven. Maar daar houden de verrassingen niet op.

In veel opzichten voelt de ervaring als kijken naar Waiting For Godot, maar dan gespeeld door Kenneth Williams en Michael Crawford, behalve dat Godot daadwerkelijk opduikt en een mistroostig figuur blijkt te zijn – een kruising tussen The Smoking Man uit The X-Files en Tony Soprano. Dat wil eigenlijk zeggen: het lijkt in de verste verte niet op iets dat u ooit eerder op een podium heeft gezien.

De theatrale uitdaging is zinderend. Zoals Tóibín al zegt: Walsh creëert momenten enkel om ze weer te verpletteren; om verwachtingen te tarten, om je te laten lachen en denken. En om je te laten verwonderen.

De cast is uitzonderlijk goed.

Stephen Rea is fantastisch als de zwaarmoedige Nummer 3. Zijn dreiging en poëtische voordracht zijn heerlijk; hij verbrijzelt het knusse, kluizenaarsachtige bestaan van het duo van wiens maffe, Chaplin-achtige fratsen we net hebben genoten.

Cillian Murphy is in topvorm wat betreft fysieke komedie als de rennende, springende, met messen zwaaiende Nummer 1 die een vrouwelijke barvrouw imiteert. Zijn ogen zijn getekend door pijn, angst en hoop, en zijn pezige lichaam trilt en schokt onder de vele eisen van zijn personage – de jongste en meest behoeftige van de twee. Het gevoel voor ritueel dat hij oproept tijdens de tot op de millimeter nauwkeurige komische scènes is opmerkelijk, evenals de menselijkheid waarmee hij elk aspect van de dwaasheid doordrenkt. Hij is verbazingwekkend goed.

Dat geldt ook voor Mikel Murfi, die de meer stoïcijnse en verstandige Nummer 2 speelt – voor zover je dat kunt zeggen van een personage dat voor het eerst verschijnt in enkel een kraakwitte onderbroek, onder de talkpoeder, terwijl hij met een kruimeldief cornflakes rond Murphy’s voeten opzuigt. Hij is net zo gestoord en prachtig menselijk als hij dwaas is, en hij is een fabelachtige imitator. Zijn laatste scènes zijn ontroerender dan je na de eerste dertig minuten van het stuk voor mogelijk houdt.

Dit zijn drie begenadigde acteurs op de toppen van hun kunnen, die zich volledig overgeven aan de uitdagingen van Walsh’ tekst en regiestijl.

Het decorontwerp van Jamie Vartan is fabelachtig: je weet nooit echt waar je naar kijkt en dat ondersteunt de kern van Walsh’ schrijfwerk perfect. Er is een magistraal exploderende magnetron en een prachtig vuurtje in een koekoeksklok. En het geluidsontwerp van Helen Atkinson zorgt ervoor dat het vierde castlid, een zoemende vlieg, de aandacht krijgt die het verdient.

Dit is een wilde, originele en onverwachte avond vol theatraal extremisme. Je hoeft niet precies te begrijpen wat Walsh probeert te zeggen om een geweldige tijd te hebben; sterker nog, proberen het te ontleden kan je plezier alleen maar in de weg staan.

Laat het over je heen komen en laat de acteurs hun magie bedrijven. Er is momenteel niets vergelijkbaars te vinden op de West End-podia.