RECENSIE: Indecent, Menier Chocolate Factory ✭✭✭✭✭

Onze theaterkenner Libby Purves brengt een bezoek aan de heropende Menier Chocolate Factory voor een recensie van Paula Vogels met een Pulitzer-prijs bekroonde stuk Indecent.

Alexandra Silber en Molly Osborne in Indecent. Foto: Johan Persson Indecent

Menier Chocolate Factory SE1

✭✭✭✭✭

Boek Tickets

Een epos vol passie en toneelkunst

Dit is het leven, de geschiedenis, theaterpassie, grote migraties en lyrische romantiek in de regen. Hier vind je woede, humor, liefde en wanhoop, grappen en vurigheid, en een stevige tik op de neus van preutsheid en vooroordelen; talloze boodschappen van de 20e naar de 21e eeuw. In plaats van voorzichtig terug te keren met een veilige feelgood-klassieker, heeft de artistiek directeur van de Menier, David Babani, een – haal adem – nieuw Amerikaans-Joods Broadway-stuk gekozen over een schandaal uit 1923 rondom een lesbisch toneelstuk in het Jiddisch uit 1907, en de nasleep in de jaren '40 in een gedoemde zolderkamer in het getto van Łódź. Het had een lastig verhaal kunnen zijn voor de kaartverkoop, hoewel toneelschrijfster Paula Vogel in 1998 een Pulitzer won en de productie met regisseur Rebecca Taichman vlak voor de pandemie een Tony binnensleepte.

Je begrijpt direct waarom, en waarom dit stuk hoge ogen zal gooien bij de Oliviers. Het is een prachtproductie, bruisend van leven en gevoel. Een zwijgende rij van acht niet-glimlachende, dik ingepakte Midden-Europese figuren zit zo stil als standbeelden wanneer we binnenkomen. Dan staan ze op en rekken zich uit, terwijl het as om hen heen verwaait zodra de violist begint te spelen. De bescheiden, oude Lemmi (Finbar Lynch) legt verontschuldigend uit dat hij slechts de toneelmeester is, maar een verhaal te vertellen heeft waarbij de acteurs hem zullen helpen. Inmiddels dansen ze; de accordeon en klarinet versterken de klagelijke klezmer-viool, en het verhaal begint. Het vertelt hoe een Jiddisch stuk, God van de Wraak (Got fun Nekome), van Sint-Petersburg naar Berlijn, Constantinopel en New York reisde, en terug naar Polen tijdens de Holocaust, waar de auteur Sholem Asch de opvoering ervan voor altijd verbood. Althans, tot Paula Vogel, die in 1974 als studente voorzichtig haar lesbische identiteit ontdekte, het vond in een universiteitsbibliotheek en erdoor gegrepen werd. Dwars door de decennia heen sprak het tot haar begrip van de liefde: een lyrisch, gepassioneerd en grensoverschrijdend verhaal uit de sjtetl. Over de maagdelijke dochter van een bordeelhouder die verliefd wordt op een van zijn prostituees, wat de vader tot een godslasterlijke woede drijft waarbij hij de kostbare fluwelen Thora-rol naar haar werpt – een rol verdiend door zijn meisjes "op hun ruggen en hun knieën".

Het gezelschap van Indecent. Foto: Johan Persson

Het tempo ligt hoog, waarbij tijd en plaats worden aangegeven via projecties op de vergulde prosceniumboog. De cast toont ons de angstige presentatie van de jonge Asch van zijn eerste stuk aan sceptische ouderen (bebaarde mannen van middelbare leeftijd die doodzieke tienermeisjes lezen is werkelijk hilarisch). De visionairs begrijpen het: "We hebben stukken in het Jiddisch nodig om ons volk te vertegenwoordigen, om over onze zonden te spreken. Waarom moeten Joden altijd de helden zijn?" Anderen vrezen – terecht – dat de openhartigheid antisemitisme zal aanwakkeren. Maar zoals Asch zegt: "Tien Joden in een cirkel die elkaar beschuldigen van antisemitisme" is vrij normaal. En het is 1907: Berlijn zal de gedurfde seksuele fluïditeit vast prachtig vinden? "De Duitsers kunnen het alleen maar over Dr. Freud hebben!" De cast verandert kortstondig in een Berlijns cabaret, compleet met Peter Polycarpou en zijn baard in een uitbundige drag-outfit met veren.

Het stuk reist door heel Europa. De dramatische slotscène wordt vanuit elke hoek schitterend gereproduceerd door een rondrennende cast die de tournee langs de Europese hoofdsteden verbeeldt. De jonge vrouwen (Alexandra Silber en Molly Osborne) storten zich in de soms komische, soms prachtige liefdesscènes. Dan is het 1920 op Staten Island, waar de lieve Lemmi (tegen die tijd zijn we verliefd op de nederige, trouwe kleermaker die toneelknecht is geworden met zijn menselijke wijsheid) Asch volgt door de poort naar de vrijheid. In Provincetown en Greenwich Village vindt het Jiddische stuk zoveel weerklank dat er een vertaling wordt gemaakt voor een Broadway-première. Eén actrice uit de originele cast beheerst het Engels niet goed genoeg, en producenten vinden dat ze niet mag klinken als een "meisje dat net van de boot komt". Het is de Jazz Age; immigranten moeten amerikaniseren...

Het gezelschap van Indecent. Foto: Johan Persson

New York blijkt echter sneller gechoqueerd dan het oude Europa. De Amerikaanse vervangster vindt het geweldig om haar ouders te choqueren met de lesbische elementen, terwijl Lemmi in de coulissen mompelt dat alle liefde liefde is – "Als de Messias komt, denk ik, geen haat...". Er broeit onrust: "Joden, Polakken, neem je vuiligheid mee terug naar je eigen land...". Tijdens een beruchte inval valt de zedenpolitie op de premièreavond binnen, waarbij inspecteur Baillie hopeloos in de weg loopt in de coulissen. De gearresteerde cast krijgt een berucht vonnis te horen: Amerikanen mogen alleen bediend worden met "fatsoenlijke en gezonde" toneelstukken. In een van de vele ironieën van het verhaal, die behendig worden aangestipt in deze fantastische vertelling, is het juist een preek van rabbijn Silverman die de protesten aanwakkert.

Lemmi keert terug naar Europa en belandt uiteindelijk in het getto van Łódź. Daar deelt hij de laatste korsten brood terwijl een groepje koppig een scène uit het stuk opvoert: hun erfgoed. We weten wat een schrille toon van de instrumenten betekent: weer een inval, weer een verschrikkelijke rij die de wachtrij op Staten Island van twintig jaar eerder weerspiegelt. De twee meisjes dansen en omhelzen elkaar – al is het maar in een droom – wit en etherisch en vrij, terwijl er echte regen valt.

T/m 27 november