ELEŞTİRİ: Indecent, Menier Chocolate Factory ✭✭✭✭✭

Tiyatro eleştirmenimiz Libby Purves, kapılarını yeniden açan Menier Chocolate Factory'ye konuk oluyor ve Paula Vogel'ın Pulitzer ödüllü oyunu Indecent'ı değerlendiriyor.

Alexandra Silber ve Molly Osborne, Indecent oyununda. Fotoğraf: Johan Persson Indecent

Menier Chocolate Factory SE1

✭✭✭✭✭

Bilet Alın

Tutku ve performansın epik bir birleşimi

Burada yaşam, tarih, tiyatro tutkusu, büyük göçler ve yağmur altında lirik bir romantizm var. Öfke, mizah, aşk ve umutsuzluk; şakalar, coşku, bağnazlık ve önyargıya atılan bir tokat ve 20. yüzyıldan 21. yüzyıla gönderilen pek çok mesaj var. Menier'in sanat yönetmeni David Babani, temkinli davranıp herkesi memnun edecek eski ve güvenli bir favoriyle dönmek yerine –derin bir nefes alalım– 1907 tarihli Yidiş dilinde lezbiyen bir oyunu konu alan 1923 skandalı ve bu oyunun 1940'larda Lodz gettosundaki bir tavan arasında yaşanan hazin akıbetini anlatan yeni bir Amerikan-Yahudi Broadway oyununa el atmış. Oyun yazarı Paula Vogel'ın 1998 Pulitzer ödüllü olması ve yönetmen-işbirliği Rebecca Taichman ile pandemiden hemen önce bir Tony kazanmış olması ilgi çekici, ancak yine de riskli bir seçim olabilirdi.

Neden bu kadar ses getirdiğini ve Olivier Ödülleri listelerine neden damga vuracağını anlamak zor değil. Yaşam ve duygu dolu, tam bir görsel şölen. İçeri girdiğimizde bizi karşılayan; heykeller kadar hareketsiz, gülümsemeyen, kalın giyimli sekiz Orta Avrupalı figür, kemancının yayını çekmesiyle canlanıp esniyor. Çevrelerindeki kül dağılırken, mütevazı Lemmi (Finbar Lynch) mahcup bir edayla sadece bir sahne amiri olduğunu ama anlatacak bir hikayesi olduğunu ve oyuncuların ona yardım edeceğini açıklıyor. O anda dans etmeye başlıyorlar; akordeon ve klarnet, hüzünlü klezmer kemanına eşlik ediyor ve masal başlıyor. Yidiş dilindeki 'İntikam Tanrısı' (Got fun Nekome) oyununun St. Petersburg'dan Berlin'e, İstanbul'dan New York'a uzanan yolculuğunu ve yazar Sholem Asch'in performansını sonsuza dek yasakladığı Holokost dönemi Polonya'sına geri dönüşünü izliyoruz. Ta ki 1974'te eşcinsel kimliğini yeni keşfeden bir öğrenci olan Paula Vogel, üniversite kütüphanesinde bu oyunu bulup büyülenene dek. Onca on yılın ardından oyun, Vogel'ın aşk anlayışına hitap eder: Ştetl'dan gelen lirik, tutkulu ve sınırları zorlayan bir hikaye; bir genelev sahibinin bakire kızının, babasının fahişelerinden birine aşık olması ve babasının bu duruma küfür dolu bir öfkeyle karşılık vermesi. Baba, kızına çalışan kızların "sırtları ve dizleri üzerinde" kazandıkları o değerli kadife kaplı Tevrat rulosunu fırlatır.

Indecent oyuncu kadrosu. Fotoğraf: Johan Persson

Hızlı akan, zaman ve mekanın yaldızlı sahne ağzının arkasındaki yazılarla belirtildiği oyunda, kadro bize genç Asch'in ilk oyununu şüpheci büyüklere heyecanla sunuşunu gösteriyor (aşık kızları okuyan orta yaşlı sakallı adamlar müthiş komik). Vizyonerler şöyle der: "Halkımızı temsil etmek ve günahlarımızdan bahsetmek için Yidiş oyunlara ihtiyacımız var. Yahudiler neden hep kahraman olmak zorunda?" Diğerleri ise –öngörülü bir şekilde– oyunun açık sözlülüğünün antisemitizmi körükleyeceğinden korkuyor. Ancak Asch'in dediği gibi, "Bir daire içinde birbirini antisemitizmle suçlayan on Yahudi" oldukça normal bir durumdur. Yıl 1907: Berlin herhalde bu cesur cinsel akışkanlığı sevecektir, değil mi? "Almanların tek konuştuğu Dr. Freud!" Kadro kısa süreliğine bir Berlin kabaresine dönüşüyor; Peter Polycarpou ve sakalı, tüy şapkalı sürükleyici bir 'drag' performansıyla karşımıza çıkıyor.

Oyun tüm Avrupa'yı dolaşır; oyuncular Avrupa başkentleri turunu temsil ederken dramatik final sahnesi her açıdan muazzam bir şekilde canlandırılır. Genç kadınlar (Alexandra Silber ve Molly Osborne) kendilerini bazen komik, bazen büyüleyici aşk sahnelerine bırakırlar. Ardından yıl 1920 olur ve yer Staten Island'dır; sadık eski terzi, yeni sahne amiri olan sevgili Lemmi (o zamana kadar onun insani bilgeliğine ve alçakgönüllülüğüne çoktan aşık oluyoruz), Asch'i özgürlüğe açılan kapıdan takip eder. Provincetown ve Greenwich Village'da oyun, Yidiş dilinde toplumdan o kadar çok destek görür ki, Broadway açılışı için bir çeviri yapılır. Orijinal oyunculardan biri İngilizceyi yeterince kıvıramaz ve yapımcılar onun "gemiden yeni inmiş bir kız" gibi duyulmasını istemezler. Caz çağıdır bu. Göçmenler Amerikalılaşmalıdır...

Indecent oyuncu kadrosu. Fotoğraf: Johan Persson

Ancak New York, eski Avrupa'dan daha kolay şoke olur. Amerikan asıllı yeni aktris, lezbiyenlik sahneleriyle ailesini şaşırtmaktan heyecan duyarken, Lemmi kuliste her aşkın aşk olduğunu mırıldanır: "Mesih geldiğinde, sanırım hiç nefret olmayacak...". Bela yaklaşmaktadır: "Yahudiler, Polaklar, pisliğinizi kendi ülkenize geri götürün...". Ünlü bir baskında ahlak masası gala gecesini basar, memur Baillie kuliste çaresizce ayak altında dolaşır. Tutuklanan kadro, Amerikalılara sadece "dürüst ve sağlıklı" oyunlar sunulmasını talep eden meşhur bir yargılamayla karşı karşıya kalır. Bu muazzam kurguda ustalıkla araya sıkıştırılan ironilerden biri de, protestoyu körükleyenin Haham Silverman'ın bir vaazı olmasıdır.

Lemmi Avrupa'ya döner ve sonunda kendini Lodz gettosunda bulur; bir grup, mirasları olan oyundan bir sahneyi inatla sergilerken ellerindeki son ekmek kırıntılarını paylaşırlar. Enstrümanlardan yükselen o keskin notanın ne anlama geldiğini biliyoruz: Başka bir baskın, yirmi yıl önceki Staten Island kuyruğunu anımsatan başka bir korkunç sahne. İki kız, sadece bir rüyada da olsa, gerçek yağmur yağarken beyaz, uçucu ve özgürce dans edip kucaklaşırlar.

27 Kasım'a kadar