RECENSIE: Preludes, Southwark Playhouse ✭✭✭✭✭

Julian Eaves recenseert Preludes van Dave Malloy, nu te zien in het Southwark Playhouse.

Keith Ramsay in Preludes. Foto: Scott Rylander Preludes Southwark Playhouse

11 september 2019

5 Sterren

BOEK TICKETS

Na de rampzalig mislukte première van zijn eerste symfonie, kampte de Russische componist Sergej Rachmaninoff beroemd genoeg drie jaar lang met een writer's block; zijn uiteindelijke redding was een kuur van hypnose en psychotherapie bij de buitengewone Dr. Dahl. Na maanden van dagelijkse sessies werd hij bevrijd van verlammende zelftwijfel en faalangst, waardoor hij weer tot leven kwam – en eeuwige roem verwierf – als de schepper van zijn tweede pianoconcert, waarschijnlijk zijn meest geliefde werk. Het werd sindsdien ook de soundtrack van de film 'Brief Encounter' en talloze andere affaires. Dit is een prachtig relaas over hoe kunst en therapie emotionele tegenslagen overwinnen. Maar wie een soort 'On A Clear Day You Can See Forever' verwacht, overgoten met wodka en sabelbont, staat een grote verrassing te wachten.

Keith Ramsay en Georgia Louise. Foto: Scott Rylander

Dave Malloy, de opmerkelijke en onvergelijkbare Amerikaanse maker van nieuw musicaltheater (o.a. 'Natasha, Pierre and the Great Comet of 1812' en 'Ghost Quartet' winnen al sinds 2007 prijzen, waaronder Obies en Tony-nominaties), heeft zich als een ware auteur op dit verhaal gestort. Hij schreef het script, de liedteksten, de muziek en de orkestraties, waarbij hij de ervaringen van zijn personages door de transformatieve prisma van zijn eigen leven leidt en iets totaal nieuws en anders creëert. In deze Britse première bij het altijd ondernemende Southwark Playhouse heeft hij in Alex Sutton een regisseur gevonden met de intelligentie, theatrale flair en – bovenal – de persoonlijke toewijding om zijn visie te realiseren. Danielle Tarento tekent voor de productie, en het creatieve team en de cast voor dit grensverleggende evenement horen bij de absolute top.

Keith Ramsay, Georgia Louise en Rebecca Caine. Foto: Scott Rylander

Om te beginnen bevat het programmaboekje een essay waarin Sutton zijn visie op het project en theater in het algemeen onthult: 'Waar is het voor? Wat is het nut? Is het puur voor vermaak? Is het voor erkenning? Voor glorie? Voor roem? Voor acceptatie?' Vele vragen volgen. Dan komen we bij de koers die hij voor deze productie heeft gekozen: 'In plaats van een traditionele musical die schreeuwt: "KIJK NAAR MIJ!", of een toneelstuk dat zegt: "Denk over mij na", zegt deze voorstelling: "Vertraag, luister, blijf kalm, denk, creëer, maak, accepteer wie je bent en uiteindelijk zul je je weg vinden in deze wereld."' Met deze gedachten in het achterhoofd stap je de grote zaal binnen voor een voorstelling zoals je die waarschijnlijk nog nooit gehoord of gezien hebt.

Het decor van Rebecca Brower (met tribune aan twee zijden) bestaat uit een laag zwart podium met een zwarte vleugel. Het wordt geflankeerd door twee mengpanelen (voor de in zwart geklede muzikaal leider Jordan Li-Smith en zijn assistent Billy Bullivant) en omlijst door flinterdunne concentrische ruiten van licht die flitsen en gloeien in wit, blauw en rood tegen de omringende duisternis (ontwerp: Christopher Nairne). Aan de andere kant, op het hoogste punt van de zaal, verzorgt ontwerper Andrew Johnson het geluid. Vanaf de allereerste 'boom' van diepe elektronische vibratie die in onze oren dreunt, gecombineerd met een perfect gesynchroniseerde flikkering door de lichtribben op het podium, worden we gegrepen door dit technologische kunstenaarschap. Malloy is een meester in Electronic Dance Music en gebruikt dit – naast vele andere invloeden – om de laat-romantische muziek van Rachmaninoff te transformeren tot hedendaagse klanken.

Keith Ramsay, Georgia Louise. Foto: Scott Rylander

In de techniek moeten natuurlijk de noten van de vleugel vloeien, grotendeels geproduceerd door de concertversie van Rachmaninoff, hier gespeeld door een stoere en verzorgde Tom Noyes. Hij draagt rokkostuum (Brower ontwierp ook de kostuums, waarbij de sfeer van weleer wordt gemengd met modern, zoals dat vandaag de dag ook op het concertpodium gebeurt). Zijn rol is zwijgend, afgezien van de klanken uit zijn instrument – die overigens voortreffelijk zijn – maar hij is ook een kundig acteur die spreekt met zijn lichaam en houding (met trefzekere bewegingsregie van Ste Clough). De 'andere' Rach, die aan het begin koortsig en angstig op een salonstoel in Russische stijl zit, is zijn tegenpool. De slonzige Keith Ramsay in zwarte regenjas, met ogen als van Liza Minnelli en een mond als Lilian Gish, is de fragiele anima tegenover de strenge, muzikale animus van de ander. Tegenover de Nikolai Dahl van Rebecca Caine – een sterke vorm van cross-gender casting, gezeten op een moderne Bauhaus-stoel en in de elegant-informele kleding van een hippe therapeute – ontstaat een langdurige dialoog tussen de componist en zijn onbereikbare wederhelft: zijn kunst. Het gehele stuk dramatiseert het proces waarin deze twee met elkaar in gesprek komen en uiteindelijk een manier vinden om samen te leven en vooruit te komen.

Norton James, Steven Serlin en Georgia Louise. Foto: Scott Rylander

Ik denk dat we inmiddels wel hebben vastgesteld dat dit allesbehalve een 'conventionele' musical is. Wat volgt is een bijna volledig doorgecomponeerde verkenning van de creatieve geest en hoe deze omgaat met disfunctioneren. Onderweg stuiten we op de ene na de andere verrassing waarbij al onze verwachtingen behendig omver worden geworpen. Het begint met een lange stilte. Rach en Dahl staren elkaar aan. Wanneer de leegte bijna ondraaglijk wordt, begint Caine haar verhoor; op dat moment doet het niet denken aan een musical, maar eerder aan '4.48 Psychosis' van Sarah Kane. Dahl spreekt met een Amerikaans accent en wanneer Rach antwoordt, doet hij dat ook. Dan begrijpen we het: ze bevinden zich in het hier en nu van Malloy (en ons). Dit stuk gaat net zozeer over hem en ons als over hen. We kijken niet alleen naar Rachmaninoff; we zien Malloy aan het werk, en via hem onszelf. Het publiek gaat volledig op in een stille contemplatie. En hoewel de acteurs door het gangpad pal naast je kunnen staan, blijf je gehypnotiseerd door de theatrale magie. Veilig en kalm beleven we dezelfde bijzondere reis naar ons eigen hart en onze eigen geest.

Tom Noyes en Keith Ramsay. Foto: Scott Rylander

Zolang je bereid bent die reis aan te gaan, is dit een opmerkelijke ervaring. Toch zal het voor sommigen te veel zijn; zulke introspectie kan veeleisend en verontrustend zijn. Voor die mensen is het niet geschikt; enkelen verlieten in de pauze de zaal. Maar de rest van ons zat aan onze stoel genageld, alert en gefascineerd luisterend naar dit krachtige drama. Stephen Sondheim merkte ooit op dat versterking ervoor heeft gezorgd dat het publiek bij musicals niet meer luistert: welnu, dit is een voorstelling waar de balans tussen de majestueuze piano, de menselijke stemmen en elektronische klanken alleen bereikt kan worden door briljant geluidsontwerp. In die zin is het ook echt een werk van deze tijd. Het publiek laat zich maar twee keer horen: applaus na de eerste akte en aan het eind. Dat is alles. Hoewel de show erg grappig is, hoor je jezelf nooit lachen – en niemand anders ook, alsof je in een droom bent.

Onderweg horen we veel meer van Rachmaninoffs oeuvre, gefilterd door de creatieve visie van dit team. Georgia Louise (die net de hoofdrol in 'Mamma Mia!' speelde en barst van het West End-charisma) zweeft als Rach's verloofde Natalya door zijn Vocalese. Een krachtige Norton James is heerlijk theatraal als Rach's beste vriend Chaliapin, die op een gegeven moment over het podium dartelt in een rode cape en motorpak als Gounod's Mephistopheles. Ook is er de mysterieuze Steven Serlin als de 'Master', die verschijnt als een dronken Anton Tsjechov, een humeurige Leo Tolstoj of zelfs Tsaar Nicolaas II als een maffiabaas uit New York. Wanneer de groep samenkomt, dringen de muzikale variaties op de eerste symfonie en de Vespers met enorme kracht op je door. Maar gelukkig wordt het nooit een ouderwetse operette.

Caine's stalen beheersing als Dahl houdt alles op het juiste artistieke spoor. Ze zingt minder dan de rest, maar haar 'Hypnosis' aan het eind van de tweede akte is het wachten waard: een subliem staaltje musicaltheater door een van de beste in het vak (zij creëerde onder andere de rol van Cosette in 'Les Misérables'). Toch is de show uiteindelijk van Noyes en Ramsay, wiens onvermoeibare optredens ons door deze onvergetelijke reis loodsen. Vooral Ramsay drijft zichzelf tot het uiterste in zijn vertolking van de turbulente en vaak onbeheersbare emoties van Rachmaninoff. Het is een rauwe belichaming van de duisternis waarin Rachmaninoff het licht van zijn muziek probeert te werpen.

Wat haal je hier uiteindelijk uit? Ik was blij dat ik al geboekt had om nog een keer te gaan kijken, want dat was het enige wat ik wilde. Als iets zó goed is, wil je gewoon meer! Oh, ander goed nieuws: Dave Malloy's 'Ghost Quartet' beleeft vanaf 24 oktober zijn Britse première in het nieuwe Boulevard Theatre in Soho. Hij is er helemaal!