RECENSIE: Solaris, Lyric Hammersmith ✭✭✭✭

Julian Eaves recenseert Solaris, nu te zien in het Lyric Hammersmith.

Jade Ogugua, Polly Frame, Keegan Joyce en Fode Simbo in Solaris. Foto: Mihaela Bodlovic Solaris

Lyric Theatre, Hammersmith

14 oktober 2019

4 Sterren

Boek Tickets

'Het is een raadsel, verpakt in een mysterie, binnenin een enigma', zei Churchill over Rusland. Hij had het evengoed kunnen hebben over dit bevreemdende sciencefictionverhaal van de in Lviv geboren Pools-Joodse schrijver Stanislaw Lem. Het sloeg in 1961 in als een bom tijdens de dooi na het Stalin-tijdperk en werd negen jaar later memorabel verfilmd door Andrei Tarkovsky. Eind jaren zeventig werd die film – bejubeld als een van de beste in het genre ooit – uitgezonden door de BBC, wat een onuitwisbare indruk op mij maakte. Bij het zien van de Soderbergh-remake uit 2002 en nu deze briljante toneelbewerking van schrijver David Greig en regisseur Matthew Lutton, valt pas op hoe diep Tarkovsky's visie in mijn geheugen gegrift staat.

Fode Simbo en Polly Frame. Foto: Mihaela Bodlovic

Dit is allemaal relevant omdat het verhaal bovenal een bespiegeling is op de aard van herinneringen en de grip die ze op ons hebben. Zoals veel agnosten of atheïsten voor hem, is Lem geobsedeerd door het onverklaarbare en mystiek. Dit relaas over persoonlijke liefdes en kwellingen op een ruimtestation boven een exotische, oceaanachtige planeet kan prima gelezen worden als een metafoor voor de rol van religie (het christendom) in het Oostblok, maar ook voor de strijd tussen wetenschap en passie, de relatie tussen mens en natuur, vrije wil versus voorbestemming, en de essentie van het 'zelf'.

Keegan Joyce. Foto: Mihaela Bodlovic

In het decor- en kostuumontwerp van Hyemi Shin zijn de parallellen met de film overduidelijk: een langwerpig, brievenbus-achtig speelvlak doet denken aan het breedbeeldformaat van de film en de lome camerabewegingen. Scènewisselingen verlopen via black-outs waarin spookachtige digitale beelden van kolkende golven oplichten (prachtig belicht door Paul Jackson, gerealiseerd door Stephen Hawker). Het geluidsontwerp van Jethro Woodward echoot de Sovjet-film: waar Eduard Artemeyev elektronische muziek mengde met Bach, combineert Woodward zijn beats met Vivaldi.

Hugo Weaving en Polly Frame. Foto: Mihaela Bodlovic

De speelstijl is echter heel anders. Met wortels in de 'directe' Australische stijl (Lutton is artistiek leider van het beroemde Malthouse Theatre in Perth) en gefilterd door de gedurfde aanpak van de Royal Lyceum uit Edinburgh (waar Greig de scepter zwaait), heeft de voorstelling een levendige, warme en ontspannen natuurlijkheid gekregen. Dat voelt soms wat vreemd aan in de kille, hypermoderne wereld die we voorgeschoteld krijgen. De dialogen hebben bij vlagen een bijna soap-achtige alledaagsheid, wat de actie soms berooft van zijn epische grootsheid. Lutton houdt er een stevig tempo in, wat in het eerste deel soms onnodig gehaast voelt, maar in de tweede helft komt de grotere dramatische intensiteit juist goed tot zijn recht door deze vaart.

Polly Frame schittert als Kris, een bezoeker die naar het ruimtestation wordt gestuurd om de morele staat van de bemanning te onderzoeken (behoorlijk 'Ninotchka'-achtig). Ze valt echter al snel ten prooi aan de mysterieuze verleidingskracht van de planeet. Frame heeft een krachtige, bijna jongensachtige uitstraling en iets ongrijpbaars, wat suggereert dat ze meer is dan alleen menselijk. Hierdoor vormt ze een uitstekend paar met de getroebleerde Ray (Keegan Joyce), een 'bezoeker' die door de planeet is gestuurd in de gedaante van haar overleden geliefde. In schril contrast met Kris' bereidheid om zich open te stellen voor Solaris, toont de Satorious van Jade Ogugua een kille minachting voor de gewoonte van de planeet om herinneringen tastbaar te maken: zij negeert haar eigen 'bezoeker', een overleden dochter (gespeeld door Lily Loya of Talia Sokal), volkomen. Ze krijgt hierin bijval van Fode Simbo's Snow en de videoprojecties van Hugo Weaving als de inmiddels overleden kapitein Gibarian. Verhalen als dit zijn meer dan spannende vertellingen; het zijn moderne mythen, en het ligt in de aard van mythen dat ze talloze interpretaties toelaten.

Keegan Joyce en Fode Simbo. Foto: Mihaela Bodlovic

Wat de reactie van het publiek betreft: iedereen lijkt eruit te halen wat hij of zij wil. Voor mij was een van de meest blijvende indrukken dat de 'pop-bezoekers' van de planeet Solaris in hun acties en gevoelens net zo beperkt zijn als de 'vrije' menselijke bewoners van het station. Als dat geen allegorie is voor het leven onder een dictatuur, dan weet ik het ook niet meer. Maar dit verhaal gaat over zoveel meer: uiteindelijk is het een debat over de essentie en het doel van creatie en het leven zelf.

Maak een reis naar Solaris, maar wees gewaarschuwd: misschien wil je nooit meer terug.

Tot en met 2 november 2019