RECENSIE: The Black Book, Sargent Theatre ✭✭✭✭

Gabe Templin, Sean Borderes en David Siciliano in The Black Book. Foto: Andrew Zeiter The Black Book

Sargent Theatre

17 oktober 2015

4 Sterren

Boek Tickets

"Ingewikkeld. Verward. Complex.

Onzeker over je volgende stap.

Spanning. Druk. Stress.

Zoveel geheimen die nog moeten worden opgebiecht.

Terwijl deze last je verplettert...

Stel je jezelf vragen.

Waarom? Wanneer?

Wanneer komt dat moment eindelijk?

Ik houd het al zo lang vol, maar jouw gevoelens geven niet toe.

Slechts één antwoord.

Tijd... definieert ons allemaal.

Of we nu vertragen of vooruit snotteren...

Het duurt niet lang meer voor ik..."

Vul zelf het laatste woord maar in. Dat lijkt in ieder geval een van de ideeën te zijn die hier meespelen.

Dit is The Black Book, een opmerkelijk stukje 'newish writing' dat nu off-Broadway speelt in het Sargent Theatre. Geschreven en geregisseerd door Phil Blechman, is het stuk een soort reactie op de onverwachte zelfmoord van een klasgenoot van Blechman; gestart in 2007 en voor het eerst opgevoerd in 2011.

In het programmaboekje zegt Blechman over het stuk:

"(Het) verkent een geest die op zoek is naar helderheid terwijl hij op instorten staat: de triggers van dissociatieve identiteitsstoornissen, de onderdrukking van traumatische herinneringen en de overweging van zelfmoord. Het kan in het begin verwarrend zijn, net als het onderwerp van psychische aandoeningen zelf. Echter, collectief kunnen we misschien een grote stap zetten in de richting van het genezen van waanzin.

Schaken is een spel van zowel perfecte informatie als oneindige mogelijkheden; vergelijkbaar met hoe wij denken. Er zijn 8 personages, elk vertegenwoordigd door een schaakstuk... (Koningen, Koninginnen, Paarden, een Loper en een Toren). Je zit in een zaal met 64 stoelen - hetzelfde aantal als de vakjes op een schaakbord.

Vaak missen we de details. Maar details zijn belangrijk. Soms kan het opmerken en serieus nemen ervan het verschil maken."

Het Sargent Theatre is een oncomfortabele, hete 'black box', hoewel de stoelen ouderwets vervaagd pluche zijn en je prima ondersteunen tijdens de 90 tot 100 minuten dat dit stuk zich om je heen afspeelt. Of je het nu wilt of niet, je maakt deel uit van de ervaring - een deel van de dialoog wordt rechtstreeks tot jou gesproken, spelers zoeken oogcontact. Het is opzettelijk verwarrend en erg effectief. In het begin vraag je je af of je de vragen daadwerkelijk moet beantwoorden; naarmate de tijd verstrijkt, ben je dankbaar dat je zelfbehoud de overhand nam.

Wat wellicht precies de bedoeling is.

Dit is een drama dat zo verontrustend is als ik in lange tijd niet heb gezien. Het maakt de eerste drie woorden van het hierboven gereproduceerde gedicht, dat centraal staat, meer dan waar. Wanneer het stuk begint, word je in de waan gelaten dat een vermiste poëziestudent dat fragment heeft achtergelaten voor een nieuwe professor op zijn eerste dag. De dichter ontbreekt in de les en de professor maakt zich zorgen.

Behalve dan dat de dichter tegen het publiek praat, tussen het publiek zit en niet wordt gezien door de professor, zelfs niet wanneer hij recht voor hem staat en hem roept. De dingen zijn dus niet wat ze lijken.

En dat zijn ze nooit.

Ik geef eerlijk toe dat ik, terwijl het stuk bezig was, nauwelijks een idee had wat er aan de hand was. Dat ligt ongetwijfeld aan mijn eigen beperkingen; maar, ter verdediging, ik betwijfel of het de bedoeling is dat men de verhaallijn strikt volgt. Een deel van de kern hier is vertroebeling en misleiding. Zelfmoord, en de oorzaken daarvan, is geen kristalhelder concept.

Maar in de uren nadat ik het stuk zag, terwijl de gedachten en acties van de personages door mijn hoofd spookten en filterden, lijkt het allemaal wel degelijk steek te houden.

In veel opzichten vertelt het onvoltooide gedicht je inderdaad alles wat je moet weten.

Maar het instinctieve plezier van de andere elementen valt niet te ontkennen: de puzzel van ontmoetingen; het raadsel of moord ten grondslag ligt aan een mogelijke zelfmoord; de relaties tussen de spelers; de reden waarom verschillende mannen rode stropdassen dragen; of de professor de dichter niet kan zien of de dichter niet kan zijn waar de professor is; de man met het touw om zijn nek die zich afvraagt of hij wel de juiste tak heeft; de schijnbaar krankzinnige vrouw in een dwangbuis die eindeloos 'House of Tobias Fogg'-acteren vertoont; de zelfbeschadiging die door zovelen wordt gedeeld; de vraag wie van wie houdt, wanneer en waarom; het belang van de schaakstukken en waar ze worden verplaatst - en wanneer.

Wat betekent schaakmat eigenlijk voor iemand die vastbesloten is tot zelfmoord? Of misschien voor iemand op wie zelfmoord het gemunt heeft?

Alle bekende thema's passeren de revue in dit dramatische festijn: wie lijdt er meer, de overledene of degenen die achterblijven? Maakt tijd dat een tragedie meer of minder impact heeft? Verleidt het geheugen je tot actie? Wat is eigenlijk de realiteit? Kun je dood zijn en nog steeds denken? Er zijn er nog veel meer - maar het punt is niet dát deze thema's worden behandeld, maar de manier waarop.

Dit is een dynamisch, uitdagend en meeslepend stuk toneel. Het is op verschillende manieren confronterend, vooral als je iemand hebt gekend die uit het leven is gestapt. Er zijn delen vol lyrische schoonheid, andere druipen van vlijmscherp scepticisme. Soms is het makkelijker om naar de acteurs te luisteren dan naar ze te kijken, omdat de thematiek zo pijnlijk dichtbij komt.

Het decorontwerp van Ann Beyersdorfer is tegelijkertijd clichématig en volkomen perfect. Het schaakbord irriteert eerst, maar je ziet al snel waarom het werkt. Het gevoel van gevangenschap, van claustrofobie in alledaagse omgevingen, van altijd in de gaten gehouden worden, van nooit helemaal alleen zijn, wordt slim overgebracht. De professor ziet de dichter misschien niet, maar wie ziet jóú niet? Beyersdorfer's ontwerp is als een verrassingsvulkaan en biedt een vertrouwd landschap dat ongemakkelijke, verhitte verrassingen blootlegt.

Bij de voorstelling die ik bijwoonde, werd het hoofdpersonage, Colin Archer, gespeeld door de auteur zelf, omdat acteur David Siciliano verhinderd was. In de meeste gevallen zou de combinatie van regisseur, schrijver en acteur een garantie voor narigheid zijn, maar hier niet. Blechman was de hele tijd indrukwekkend, innemend en vervreemdend in gelijke mate.

Er was niemand in de cast die iets anders dan voorbeeldig werk leverde, en iedereen zette zich met hart en ziel in voor dezelfde taak. Er waren hier geen sterren of prima donna's; gewoon goede acteurs die hun best deden om een lastig stuk toneel tot leven te wekken. Bijzonder goed waren Gabe Templin, Haley Dean en Joe Reece, die elk op hun eigen manier de extremen van hun personage met verve aanpakten.

Dit is zoiets opmerkelijks: een nieuw stuk dat er oppervlakkig uitziet en klinkt, maar dat absoluut niet is. Het is absorberend, verwarrend en verbijsterend - maar er zit een rode draad van menselijk uithoudingsvermogen in die je geboeid houdt terwijl het zich afspeelt en die nog lang na het laatste applaus tot nadenken stemt.

De belichting (Susannah Baron) en het geluid (Christopher Marc) zijn slim en maken evenzeer deel uit van het dramatisch weefsel als het gedichtfragment.

Er is moord, meervoudige persoonlijkheid, gedeeld verdriet, jaloezie, verontwaardiging en overweldigend schuldgevoel die de schaakstukken in beweging zetten - en tja, om later uit te vogelen wat de zetten waren en waarom ze gebeurden, daar zijn martini's voor uitgevonden!

Men ziet heel veel nieuwe stukken. The Black Book is beter dan de meeste; uitdagend voor cast, creatieven en crew, maar het voldoet aan die fundamentele eis van goed modern drama: het zet je aan het denken terwijl het je aandacht opeist, en lang nadat die behoefte is bevredigd.

Ingewikkeld. Verward. Complex.

En knap gedaan!

Zagen we in Londen maar vaker nieuwe stukken die zo interessant zijn.

BOEK TICKETS VOOR THE BLACK BOOK IN HET SARGENT THEATRE