RECENSIE: The Niceties, Finborough Theatre ✭✭

Julian Eaves recenseert The Niceties van Eleanor Burgess, momenteel te zien in het Finborough Theatre in Londen.

Janie Dee en Moronke Akinola in The Niceties. Foto: Ali Wright Niceties Finborough Theatre

3 oktober 2019

2 Sterren

Boek Tickets

Als een fascinerende technische oefening waarbij een geweldige, zeer ervaren actrice en een veelbelovende debutante alles uit de kast halen om menselijke logica te vinden in een problematisch script, heeft dit zeker een zekere aantrekkingskracht. Maar als toneelstuk dat op eigen benen moet staan, hangen er veel te veel lastige vragen boven het geheel.

Schrijfster Eleanor Burgess ontwikkelde dit stuk in samenwerking met diverse Amerikaanse topuniversiteiten, en het draagt alle kenmerken van een geraffineerd academisch project: volgepropt met vakjargon en procedures, met vrij standaard personages, 'Janine Bosko: blanke vrouw, begin 60, universiteitsprofessor' en 'Zoe Reed: zwarte vrouw, 20, studente'. Ze doorlopen de bekende fases van de verhouding tussen docent en student en de rassenproblematiek in de VS, waarbij alles wat je verwacht ook daadwerkelijk gebeurt en alles wat je verwacht te horen ook wordt gezegd. Burgess heeft een lange lijst van theaters waar ze mee heeft 'samengewerkt', maar haar biografie in het programmaboekje vermeldt vreemd genoeg niet wat ze daar precies deed. Op basis van dit werk betwijfel ik of ze veel toneelstukken heeft geschreven. Sterker nog, hoe langer ik naar dit script luisterde, des te meer moest ik denken aan de reactie van Garry Essendine op de jonge schrijver in 'Present Laughter': 'Om te beginnen is je stuk helemaal geen stuk. Het is een betekenisloze warboel van puberaal, pseudo-intellectueel gezwets. Het heeft geen enkele relatie met het theater, het leven of wat dan ook.' Dat klinkt misschien onnodig hard, maar telkens wanneer dit stuk de echtheid dreigt te raken, dwaalt het weer af naar een vreemd universum dat uitsluitend bestaat uit de ideeën van Burgess over hoe mensen zich voelen en gedragen.

Moronke Akinola. Foto: Ali Wright

In essentie zien we een werkbijeenkomst aan het einde van de middag tussen de doorgewinterde en gevatte professor Engelse literatuur Bosko (Janie Dee, in topvorm met een arsenaal aan prachtige gebaren en maniertjes) en een gespannen, kortaf reagerende studente genaamd Reed (Moronke Akinola, in haar professionele debuut, die lange tijd wordt beperkt door de regie maar in het slot van de eerste akte eindelijk de nodige pit toont). De enscenering van Rachel Stone – ongetwijfeld goedgekeurd door regisseur Matthew Iliffe – is een treffende weergave van een chic academisch kantoor, inclusief massief eiken bureau en inspirerende foto's aan de muur. Zo'n decor schept de verwachting dat het stuk een realistische koers vaart, waarin gebeurtenissen logisch op elkaar volgen. En daar gaan het stuk en het ontwerp helaas direct uit de pas lopen. Bosko wordt eerst neergezet als een pietje-precies ('Je mist hier een komma') en werkt vervolgens een catalogus aan academische clichés af (taalspelletjes, neerkijken op haar student en de belegen woordgrap over 'peccavi' - 'I have Sindh'). Ze is een humorloze saaie vrouw. Janie Dee zet al haar vakmanschap in om haar allesbehalve dat te laten lijken. Toch houdt het geklets van de professor maar niet op. Of probeert Burgess een punt te maken over de matige kwaliteit van onderwijs op zogenaamde 'elite-universiteiten'? Is dat haar doelwit?

Janie Dee. Foto: Ali Wright

Nou, dat zou kunnen: ze heeft namelijk nogal wat doelen. En de functie van deze twee actrices is om daar de spreekbuis voor te zijn, niets meer. Aan de ene kant haalt ze uit naar de aannames van de blanke liberale middenklasse, om vervolgens het Afro-Amerikaanse perspectief te karikaturiseren in een personage dat lijkt gebaseerd op Angela Davis gemengd met een mokkende versie van moderne geschiedherschrijvers. Toch is ze mild en laat ze geen van beiden lang de overhand houden. Hoewel dat op persoonlijk vlak beleefd en charmant is, zorgt het voor een vreemde jojo-beweging in de dramatische lijn. De dialoog voelt als een droge versie van Shaw, maar dan zonder zijn gaven voor karaktertekening en komedie. Hier draait het om bevestiging van standpunten, niet om drama. Maar goed, als dat is wat je zoekt in twee uur theater, dan zij het zo. Dan zul je deze voorstelling wellicht prachtig vinden.

Aan de andere kant kun je er ook in zien wat ik zie: wederom een nogal vermoeiende ruzie tussen twee vrouwen... over een man. De heer in kwestie verschijnt niet persoonlijk ten tonele, maar zijn portret hangt aan de muur: George Washington. Er wordt veel gesproken over zijn slavenbezit en hoe dat net zozeer deel uitmaakt van de nationale 'stichtingsmythe' als de Bill of Rights of de Onafhankelijkheidsverklaring – allemaal het werk van verguisde blanke mannen die de Afrikanen onderdrukten. Dit zijn grote thema's die het verdienen om in het theater verkend te worden, maar moet dat op deze manier? Zijn er geen betere schrijvers die geloofwaardige personages en situaties kunnen creëren (als ze dan toch in zo'n realistische setting geplaatst worden)? Waarom moet een studente twee uur lang hierover ruziën met een docent in haar kantoor? Gebeurt er verder niets in hun leven? Jawel: ze refereren zijdelings aan gebeurtenissen elders, maar niets dat een duidelijke, ondubbelzinnige vorm of doel geeft aan hun ontmoetingen.

Als Burgess verder wil in het theater, kan ze er goed aan doen het advies van Essendine ter harte te nemen: 'Leer van de basis af aan hoe toneelstukken worden opgebouwd en wat speelbaar is en wat niet.' Of beter nog: stap zelf dat podium op en kijk of je enige logica kunt halen uit wat je hebt opgeschreven. Mij lukt het niet.

WEBSITE FINBOROUGH THEATRE

Meld je aan voor onze mailinglijst