RECENSIE: A Lesson From Aloes, Finborough Theatre ✭✭✭✭

Tim Hochstrasser recenseert Athol Fugards A Lesson From Aloes, momenteel te zien in het Finborough Theatre in Londen.

Dawid Minnar en Janine Ulfane in A Lesson From Aloes. Foto: Alixandra Fazzina A Lesson from Aloes

Finborough Theatre

5 maart 2019

4 Sterren

Boek Tickets Athol Fugard is al meer dan vijftig jaar actief in het theater en er zijn tal van stukken in zijn omvangrijke oeuvre die rijp zijn voor herwaardering. Dit voorjaar brengt twee van dergelijke producties naar de Londense bühne: Blood Knot uit het begin van zijn carrière, en dit stuk uit de late jaren 70 – zijn middenperiode als auteur, vlak voor zijn internationale doorbraak. A Lesson from Aloes is geen openlijk confronterend stuk, maar het is tekenend voor de tijd waarin het geschreven is: het werd bijna verboden door de Zuid-Afrikaanse autoriteiten, die destijds op het hoogtepunt van de apartheidsonderdrukking handelden. Dit is de eerste Londense productie in 35 jaar.

David Rubin in A Lesson From Aloes. Foto: Alixandra Fazzina

Het is een kamerspel voor drie acteurs, verdeeld over twee akten. We bevinden ons in een troosteloos, sjofel en kleurloos huis in een buitenwijk van Port Elizabeth, bewoond door een echtpaar van middelbare leeftijd met een zekere excentriciteit. Het is 1963 en Piet Bezuidenhout (Dawid Minaar) en zijn vrouw Gladys (Janine Ulfane) zitten beiden om verschillende redenen aan het eind van hun latijn. Piet, opgegroeid op een traditionele Afrikaner boerderij, werd door jarenlange droogte van zijn land verdreven en is geëindigd als buschauffeur. Hij houdt zich zijdelings bezig met liberale politiek en de randen van het verzet tegen het regime. Hij vindt symbolische troost in zijn verzameling aloë's (vetplanten), die symbool staan voor zijn eigenzinnige weerstand tegen zware tijden en zijn vastberadenheid om zijn wortels niet te verlaten. Zijn vrouw Gladys heeft een veel wankelere grip op het dagelijks leven; ze is net terug van een verblijf in een psychiatrische inrichting en vertoont nog steeds tekenen van zenuwinzinkingen en opkomende paniek.

Janine Ulfane in A Lesson From Aloes. Foto: Alexandra Fazzina

Veel van de eerste akte is verklarend, en misschien neemt Fugard soms iets te veel tijd voor het achtergrondverhaal. Het draait om de voorbereidingen voor de komst van een gemengd gezin, aangevoerd door Steve (David Rubin). Steve is onlangs vrijgekomen uit de gevangenis nadat een informant de werkwijze van de actiegroep – waar zowel hij als Piet bij horen – aan de politie had verraden. De tweede akte is opgebouwd rond de komst van Steve (die alleen komt) en de – eerst indirecte, daarna openlijk gevoerde – discussie of Piet wellicht de bewuste informant was. Een ander groot thema, dat in 1978 zeer relevant was, is of tegenstanders van het regime moeten blijven om te vechten, of moeten vertrekken, zoals Steve doet met zijn visum voor Engeland.

Hoewel dit overduidelijk een politiek stuk is, maakt het indruk door de indirecte en dramatisch sterke benadering van het onderwerp. De revival onder de fijnzinnige regie van Janet Suzman is dan ook volledig terecht. Wat Fugard wil laten zien is niet de kwaadaardigheid van de apartheid – die behoefde toen al geen verdere uitleg – maar de verraderlijke gevolgen van een onderdrukkend regime op het individu. De neurotische vlucht in waanzin van Gladys is de meest directe reactie op de angst die het regime inboezemt; de vlucht van Steve in ballingschap is een andere. En hoewel Piet overeind blijft en dwarsligt, overleeft hij slechts in een machteloos, symbolisch gebaar, met alleen zijn aloë's als gezelschap.

Dawid Minnar en Janine Ulfane in A Lesson From Aloes. Foto: Alixandra Fazzina Wat het stuk behoedt voor de totale somberheid en wanhoop die eronder ligt, is de levendigheid en humor in de tekst, vooral in de tweede helft wanneer Fugard een versnelling hoger schakelt. En natuurlijk is er de kwaliteit van het acteerwerk: elk van de drie spelers levert een aangrijpende, rijke karakterstudie af die in de intieme setting van het kleine Finborough Theatre bijna te intens aanvoelt. Minaar vangt zowel Piets stugge individualisme als zijn onbeholpen medeleven voor het lijden van zijn vrouw en het onrecht om hem heen. Er is ook genoeg ambiguïteit aanwezig, waardoor je oprecht gelooft dat hij inderdaad de verrader zou kunnen zijn. Ulfane zet de broze instabiliteit briljant neer; de twee scènes waarin ze een zenuwinzinking op het podium krijgt, zijn pijnlijk om naar te kijken – precies zoals bedoeld. Toch is het geen karikatuur; haar spel bevat veel nuances en weemoedige herinneringen die doen denken aan de vrouwelijke personages van Tennessee Williams. Rubin heeft misschien wel de lastigste rol: hij moet met veel brio zijn entree maken in de tweede akte en vervolgens razendsnel de complexiteit van zijn personage onthullen. Het is een grillige vertolking, vol charme maar ook met lagen van achterdocht en leed. Alle drie de acteurs verrichten wonderen door dynamiek te creëren in een ruimte waar amper bewegingsvrijheid is (uw recensent deed op de voorste rij zijn best om zijn knieën in te trekken!).

Zoals vaker in het Finborough hebben de beperkingen van de ruimte het creatieve team juist geprikkeld tot grote prestaties. Norman Coates heeft een prachtig suggestief decor ontworpen (extra knap als het de bedoeling is om saaiheid op te roepen). De binnenplaats en het interieur worden met grote trefzekerheid gesuggereerd, en de aloë's nemen uiteraard een ereplaats in. Sound designer Rachael Murray roept een delicaat geluidspalet op dat de huiselijke wereld van dit uitgedoofde stel en de omgevingsgeluiden subtiel weergeeft. Het lichtplan van Mannie Manim laat niet alleen het verstrijken van de tijd zien, van middag tot late avond, maar vangt ook de essentie van de Zuid-Afrikaanse zon en de slepende schemering.

Al met al is dit een onroerende en doordachte verkenning van politieke onderdrukking en de menselijke gevolgen daarvan, zelfs voor degenen in de marge van het conflict. Het toont hoe angst de goedheid kan corrumperen, ondanks de beste bedoelingen. Er zijn weinig hedendaagse schrijvers over politieke thema's die Fugards gevoel voor nuances en schaduwzijden evenaren. Alleen al om die reden valt er nog veel te leren van zijn eerdere werk.

BOEK TICKETS VOOR A LESSON FROM ALOES