RECENSIE: Another Country, Trafalgar Studios ✭✭✭✭✭

Another Country

Trafalgar Studios, thans op tournee door het VK

27 maart 2014

5 sterren

Een van de mooiste dingen aan theater is dat het vaak meerdere dingen tegelijk kan: een licht werpen op een specifieke historische periode; ogenschijnlijk over één onderwerp gaan terwijl het eigenlijk over iets anders gaat; de relevantie voor de moderne tijd aantonen; totaal anders zijn dan verwacht; zowel vermakelijk als verhelderend zijn; en de toeschouwer overweldigen met taal en gevoel.

Julian Mitchells prachtig geschreven stuk, Another Country — nu te zien in de Trafalgar Studios na speelreeksen in Bath en Chichester — is zo'n zeldzame ervaring.

De precieze en scherpzinnige regie van Jeremy Herrin is stijlvol, oprecht en, ondanks dat het stevig geworteld is in de jaren 30, verrassend modern qua toon en zeggingskracht. De voorstelling zindert en sprankelt van een diepgaand begrip, zowel van die specifieke vervlogen tijd als van het huidige Groot-Brittannië.

Dit is het stuk dat dertig jaar geleden de carrières lanceerde van Rupert Everett en Kenneth Branagh, en later van Daniel Day-Lewis en Colin Firth. Hoewel niemand uit de huidige cast van Herrin direct in die categorie lijkt te vallen, zijn ze stuk voor stuk meer dan bekwaam. Als ensemble werken ze voortreffelijk samen; ze zinderen van belofte, woede, verbijstering en angst voor de toekomst.

Het stuk probeert de prille schooltijd van Guy Burgess (hier Bennett genoemd) te verbeelden en een verklaring te bieden voor wat hem tot landverraad kan hebben gedreven. Het speelt in op zijn seksualiteit, de slechte behandeling die hij kreeg op school/universiteit, zijn vroege kennismaking met communistische literatuur en een gefantaseerde blootstelling aan list, spionage, chantage en verraad. Het is makkelijk te begrijpen waarom iemand — van welke geaardheid of aard dan ook — een land zou verraden dat toestaat dat zijn jonge mannelijke studenten worden onderworpen aan de marteling van de tradities, regels, hiërarchie en verwachtingen van een elitaire 'public school'-opvoeding.

Rob Callender (die het liefdeskind van Rupert Penry-Jones had kunnen zijn) begint wat onwennig, maar ontplooit zich tot een innemende, betoverende en dwingende Guy. Hij is in gelijke mate lichtvoetig en oprecht. Zijn triomf over Fowler, wanneer hij dreigt iedereen te chanteren die van zijn lichaam heeft genoten, is indrukwekkend. Dat geldt ook voor de oprechte pijn die hij uitstraalt wanneer Fowler wraak neemt, de liefde die hem dierbaar is vernietigt en zorgt voor een meedogenloze lijfstraf.

Will Attenborough (de nieuwste aanwinst van de Attenborough-dynastie) is uitstekend als de vastberaden heteroseksuele communist-in-de-dop, Judd. Hij heeft de meest belerende rol van het stuk, maar klaart die lastige klus op charmante wijze. Hij draagt bij aan elk effectief moment van de avond, en de band tussen hem en Callenders Guy voelt echt, oprecht en verrassend invoelbaar aan. Zijn afschuw over het vooruitzicht om een 'prefect' te worden, was perfect gedoseerd.

Julian Wadham, het enige castlid boven de 40, is magistraal als de pacifistische pedofiel die zijn neef bezoekt (Mark Donalds gluiperige, ambitieuze en egoïstische Devenish). Hij brengt de gevestigde orde in verlegenheid en gaat onder het genot van komkommersandwiches en muffins de confrontatie aan met zowel Callender als Attenborough. Het is een onthutsende, verleidelijke en pijnlijk eerlijke observatie over macht, privileges en lust.

Bill Milner is perfect als de bange, wanhopige en uiteindelijk verwerpelijke Wharton, de eerstejaars 'fag' die door iedereen behalve Attenborough met minachting wordt behandeld. Het moment waarop hij Callender verraadt om in de gunst te komen bij Fowler is ijzersterk, en het resultaat van Milners zorgvuldige karakterisering.

Rowan Polanski is precies goed als de afschuwelijke, gewelddadige bruut Fowler; Mark Quarterly is overtuigend getergd als de progressieve huisoudste Barclay, die zich persoonlijk verantwoordelijk voelt voor de wreedheden die onder zijn toezicht plaatsvinden; Cai Brigden zet een trefzekere, conventionele maar doortrapte Delahay neer.

Het decor van Peter McKintosh is een wonder van houten lambriseringen, slaapzaalbedden en cricketvelden. De sfeer van de jaren dertig is voelbaar. De scènewisselingen verlopen nog niet overal even soepel, maar dat zal met de tijd ongetwijfeld verbeteren.

In het programmaboekje van deze productie zegt Mitchell:

"Ik schreef mijn stuk deels om de experts tegen te spreken, om te laten zien hoeveel belangrijker gevoelens zijn in de ontwikkeling van een jongere dan ideologische ideeën – vooral het gevoel erbij te horen. Deels ook, geef ik toe, om wraak te nemen op een middenklasse-opvoeding die allesbehalve nuttig was gebleken voor een schrijver in de rebelse jaren 60 en 70... maar niemand wilde het opvoeren. Het ging alleen over jongens, er waren geen vrouwenrollen en geen rollen voor een steracteur. Het werd afgewezen door de National, de RSC, de Royal Court en de commerciële producenten... en nu zijn we hier, 80 jaar na de denkbeeldige gebeurtenissen van het stuk, en 33 jaar nadat ik ze bedacht... Maar de public schools bloeien als nooit tevoren... zal dat altijd zo blijven? Het ziet er wel naar uit."

Herrin begrijpt dit volkomen en zijn regie is in geweldige symbiose met de visie van Mitchell.

Een glansrijke herneming van een ondergewaardeerd meesterwerk.