RECENSIE: Antigone, Barbican ✭✭✭✭

Antigone. Foto: Jan Verweyveld Antigone

Barbican

12 maart 2015

4 Sterren

In het openingsnummer van A Funny Thing Happened On The Way To The Forum wijst Pseudolus ondeugend naar de actrice die Domina speelt en zegt sluw: "Zij speelt later deze week Medea". Wanneer Roger de Bris en Carmen Ghia in The Producers aan Max en Leo uitleggen dat het geheim van succesvol theater simpel is, is een van hun voorbeelden: "Oedipus flopt niet zolang hij met zijn moeder eindigt." Verwijzingen naar het Griekse drama, zowel komisch als tragisch, zijn overal in het moderne theater te vinden.

Londen lijkt momenteel in de ban van een heropleving van Griekse meesterwerken, met de Orestia gepland voor de Globe deze zomer en de aankondiging van het Almeida van een trilogie van Oudgriekse stukken, waaronder een andere versie van Orestia, als onderdeel van hun volgende seizoen. Kristin Scott Thomas heeft net een succesvolle reeks bij The Old Vic achter de rug in Electra. Het National Theatre bracht onlangs nog een epische productie van Medea op de planken, die net te lang geleden was om dit jaar genomineerd te worden voor de Oliviers. En in het Barbican speelt momenteel Ivo van Hoves productie van Antigone van Sophokles (met een 'k', voor de liefhebbers van de Griekse spelling) voor uitverkochte zalen.

Wat verlangt een modern publiek van een Griekse tragedie? Het is lastig te zeggen of dat de hoofdvraag was in Van Hoves gedachten, maar de productie die hij vakkundig presenteert suggereert zeker een antwoord: iets fris en relevants dat resoneert bij een hedendaags publiek. Misschien niet op exact dezelfde wijze als bij het oorspronkelijke publiek van Sophokles (circa 441 v.Chr.), maar wel op een vergelijkbare persoonlijke en schurende manier.

Als u vindt dat een Griekse tragedie eindeloos, theatraal, lyrisch, groots en ondoorgrondelijk verontrustend moet zijn, dan is deze Antigone niets voor u. Maar als u openstaat voor de mogelijkheid dat Griekse tragedies de angsten en zorgen van elke generatie kunnen raken, dan is dit een onweerstaanbare productie: meeslepend en aangrijpend.

Niet iedereen is tegenwoordig op de hoogte van de historische achtergrond van Antigone. Gelukkig bevat het programmaboekje twee uitstekende essays die de nodige context bieden voor de toeschouwer die goed geïnformeerd aan Van Hoves productie wil beginnen. In een daarvan zegt Van Hove zelf: "Antigone ontwikkelt zich van een stuk over een brute oorlog naar een stuk over politiek en maatschappelijk beleid, en eindigt als een stuk over de machteloosheid van de mens, verloren in de kosmos. Het is een stuk over overleven: niet het overleven van een individu of een familie, maar van een hele samenleving, misschien zelfs de wereld. Het stuk is ambivalent en duister, modern en mythisch, en laat je achter met meer vragen dan antwoorden."

Deze uitspraak is de loper die de productie van Van Hove ontsluit: het vertelt je vrijwel alles wat je nodig hebt om de gekozen aanpak, de beslissingen en de vormgeving te begrijpen.

Samen met zijn vaste scenograaf Jan Versweyveld presenteert Van Hove een ontwerp dat overal en nergens, nu en toen is; een enorme, lege ruimte die constant van gedaante verandert. Er heerst een klinische stilte, als in een ziekenhuis; een gevoel van verstilling, van een moment in de tijd dat bevroren en onheilspellend is. Helemaal vooraan op het toneel bevindt zich een lange, smalle strook die zo de kantoorruimte van een modern bedrijf of overheidsinstantie zou kunnen zijn; het ademt macht en geld uit – een plek waar besluiten met grote gevolgen worden genomen.

Een niveau hoger en daarachter strekt zich een lang platform uit over het toneel, kaal en leeg, wachtend op wat komen gaat. Een enorme witte wand vormt het decor, met daarin twee geometrische vormen: een rechthoek en een cirkel. De rechthoek opent zich als een deur naar een andere plek. De cirkel heeft een complexere rol: wanneer het geschil tussen Kreon en Antigone goed losbarst, schuift de ronde schijf uit de wand en begint een cirkelbeweging met de klok mee. Wat achterblijft is een gat waardoor verschillende soorten licht naar binnen stromen of kruipen, afhankelijk van de sfeer van het moment.

Op verschillende momenten worden videobeelden (ontworpen door Tal Yarden) op de achterwand geprojecteerd: de woestijnachtige vlaktes van Boeotië; het ongeziene maar alomtegenwoordige volk van Thebe dat toekijkt en luistert naar het machtsspel, klaar om het heft in eigen handen te nemen; het binnenste van de rots waar Antigone en Haimon hun lot tegemoet gaan. Deze beelden zijn zowel onrustbarend als grootschalig. Gecombineerd met het licht en de kleuren die het toneel overspoelen of door de lege cirkel knallen, werkt de beeldtaal desoriënterend en overweldigend: ongelooflijk effectief.

Alles aan de regie is methodisch en spanningsverhogend. Het openingsbeeld is er een van troosteloosheid, de nasleep van een conflict. Een dorre vlakte, heet en leeg. De wind loeit. Er waait vuilnis voorbij, doelloos meegesleurd door de adem van de wereld. Dan verschijnt Antigone. Ze doorkruist de Boeotische vlakte om haar zus te ontmoeten, haar sjaal wapperend achter haar aan – een kort moment van menselijkheid. Dan komt de tragedie onverbiddelijk op gang. Als toeschouwer voelt het alsof je op vaste grond loopt en plotseling in drijfzand stapt: de afdaling in de gruwel is traag, onstuitbaar en vreemd genoeg hypnotiserend. Een fascinerende meditatie over wanhoop.

De kern van het stuk draait om plicht, zowel persoonlijk als publiek. Antigone wil haar dode broer begraven, ook al nam hij de wapens op tegen Thebe omdat hij de macht niet wilde delen met hun andere broer. Nu beide broers en haar vader dood zijn, gaat de kroon naar Antigones oom, Kreon. Hij is niet voorbereid op het koningschap, maar heeft wel een duidelijke visie: het staatsbelang gaat boven de wensen van het individu. Kreon verordent dat de lichamen van de vijanden van Thebe geen traditionele, respectvolle begrafenisrituelen krijgen; in plaats daarvan moeten ze wegrotten in de felle zon als voer voor roofdieren. Antigone eist een fatsoenlijk afscheid voor haar broer. De frontlinies zijn getrokken. De klok tikt. Onverbiddelijk.

De sobere vertaling van Sophokles door Anne Carson is erg sterk; evocatief en poëtisch. Het kernachtige proza past perfect bij de stijl van de productie en de taal vormt nergens een barrière voor het begrip. Sommige passages klinken hard, maar dat werkt uitstekend. De bewerking van Carson is helder, meeslepend en zeer toegankelijk.

Daniel Freitag gebruikt geluid zeer effectief om de toeschouwer uit balans te brengen, om te schuren en om spanning op te bouwen en weer los te laten. Het versterkt de onstuitbare, trage mars richting de catastrofe. De scène waarin Antigone het lichaam van haar dode broer wast en heiligt voor het begraven, werd begeleid door opmerkelijk indringende muziek en geluid. Een verbijsterend moment met een enorme impact.

Hoewel de persberichten zich focussen op de aanwezigheid van Juliette Binoche, is zij in werkelijkheid onderdeel van een zeer begaafd ensemble dat fenomenaal samenwerkt om de visie van Van Hove tot leven te wekken. Net als in zijn overdonderende A View From The Bridge gebruikt Van Hove het ensemble op vernuftige manieren; hij haalt het beste uit de groep als geheel terwijl de individuen op hun sleutelmomenten kunnen schitteren.

Binoche weet de hartstocht van Antigone voor het eren van haar broer feilloos over te brengen. Kwetsbaarheid en ernst zijn vanzelfsprekende elementen in haar intens doorleefde personage. Ze grijpt de tekst met hart en ziel aan: "zelfzuchtige woede" barst uit haar los als scherven van een bom, grillig en ongecontroleerd, de stilte verbrijzelend. Haar woeste uitbarstingen hebben een duidelijk doel: op die momenten is zij de belichaming van burgerlijke ongehoorzaamheid in haar meest persoonlijke vorm.

Aan de andere kant belichaamt de Kreon van Patrick O'Kane het principe van de staatsmacht; hij gelooft dat het algemeen belang voorrang moet hebben op individuele behoeften. Heerszuchtig, glimlachend, onverstoorbaar, besluiten nemend zonder te luisteren; O'Kane is de perfecte moderne politicus. Hij speelt een ingehouden rol van misplaatste autoriteit – de ideale Yin voor de Yang van Binoche.

Er zit geen zwakke schakel in de achtkoppige cast. Obi Abili vindt een verrassende humor in zijn rollen als de wachter die vreest om de boodschapper te zijn; Kirsty Bushell was nooit beter dan hier als Antigone's afstandelijke zus Ismene, waarbij elk woord en elke blik perfect gedoseerd is. Finbar Lynch maakt indruk als de blinde ziener Teiresias, die helder ziet wat Kreon weigert in te zien, en maakt optimaal gebruik van zijn sonore stem; en Kathryn Pogson is ontroerend als de verbijsterde Eurydike. Iedereen draagt bekwaam bij aan de gezamenlijke rol van het koor, waarbij vooral Lynch en Pogson opvallen. Toby Gordon zegt geen woord, maar zijn bijdrage is desondanks aanzienlijk.

Voor mij sprong echter de prestatie van Samuel Edward-Cook eruit als Haimon, de zoon van Kreon en verloofde van Antigone. Vanwege zijn positie moet Haimon beide kanten van het conflict inzien en hij probeert wanhopig de partijen te verzoenen. Hij faalt, met verwoestende gevolgen. De passie die Edward-Cook in zijn spel legt is bewonderenswaardig; van de kinderlijke knuffels met zijn vader tot zijn wanhopige kus met Antigone, hij toont een buitengewoon palet aan emoties en menselijke tekortkomingen. Zijn pleidooi voor compromis tegenover zijn vader is het hoogtepunt van de avond.

Dit is een bruisende en volledig meeslepende visie op een klassieker uit het Griekse repertoire. De cast blinkt uit onder de strakke leiding van Van Hove en alle aspecten van de productie smelten samen tot een triomfantelijk resultaat. Het zet je aan het denken over de relatie tussen macht en het individu, en tussen de staat en traditie. En het laat zien hoe vooruitziend Sophokles was over de huidige staat van de politiek, al die eeuwen geleden.

Antigone speelt in het Barbican tot en met 28 maart 2015