RECENSIE: Arcadia, Theatre Royal Brighton en daarna op tournee ✭✭✭

Dakota Blue Richards en Wilf Scolding in Arcadia. Foto: Mark Douet Arcadia

Theatre Royal Brighton en daarna op tournee

7 februari 2015

3 sterren

In het programmaboekje voor haar enscenering van Tom Stoppards Arcadia, zegt regisseur Blanche McIntyre: "De ideeën zijn sprankelend en Arcadia vertrouwt erop dat het publiek ze begrijpt; het nodigt de toeschouwer uit om mee te doen aan het gesprek. Maar het bevat ook zeer menselijke trekken. Het is onroerend, bij vlagen zelfs hartverscheurend, maar tegelijkertijd ontzettend grappig. Het is het enige stuk dat ik ken dat alle windstreken bestrijkt, zou je kunnen zeggen. Het is intellectueel gedurfd en heeft de moed om complexe argumenten aan een publiek over te dragen. Het heeft ook menselijkheid en humor, en het is zeer zeldzaam om een stuk te vinden met al deze kwaliteiten... Ik hield zo zielsveel van Arcadia dat ik het niet kon verdragen om te zien wat een andere regisseur ermee zou hebben gedaan. Stel je voor dat je het slecht uitgevoerd zou zien..."

Stel je voor.

Nu de Britse tournee van start gaat, heeft McIntyres productie van Arcadia net de openingsweek in het Theatre Royal Brighton achter de rug.

Stoppards toneelstuk barst van de ideeën: het concept van herinnering; wie de geschiedenis schrijft en hoe; de botsing tussen wetenschap en kunst; het toeval en de rol daarvan in het leven; chaostheorie; de onverbiddelijkheid van de academische wereld; de tweede wet van de thermodynamica; classicisme versus romantiek; de gevolgen en complicaties van de vleselijke omhelzing; het leven van een schildpad; tuinen, een kluizenaar en een exotische dahlia.

Al deze ideeën ontvouwen zich in één grote kamer van Sidley Park, het statige landgoed van de familie Croom/Coverley, maar in verschillende tijden. In 1809 krijgt de 13-jarige Thomasina bijles van de onstuimige Septimus Hodge, wiens vriend Lord Byron dat weekend te gast is. In het heden proberen twee academici te achterhalen wat er tijdens dat bewuste weekend lang geleden is gebeurd en hoe, en of, Byron erbij betrokken was.

Het is een symfonie van vernuft en wijsheid verpakt in een raadsel; een raadsel dat in scherven valt en vervolgens, als een duivels lastige legpuzzel, stukje bij beetje weer in elkaar wordt gezet. Aan het eind blijven er geen onbeantwoorde vragen over, geen mysteries om over na te peinzen wat betreft de verhaallijn. Stoppard zorgt ervoor dat alles klopt en dat de humor en menselijkheid van het stuk de blijvende indruk vormen.

Theoretische concepten, met name de chaostheorie, komen in het werk tot leven. Alleen al de aanwezigheid van Septimus Hodge op Sidley House veroorzaakt een kettingreactie die doorklinkt in de toekomst. Thomasina, Septimus' leerling, tekent in een opwelling een kluizenaar in het ontwerp voor de nieuwe tuin die haar moeder wil laten aanleggen; de afbeelding van die kluizenaar zal later het werk inspireren van een eigentijdse academicus, Hannah. Lady Croom geeft een boek van Septimus aan Lord Byron om te lezen, waarmee een reeks gebeurtenissen in gang wordt gezet die ertoe leidt dat Bernard Nightingale, een moderne academicus uit Sussex, voortijdig een wetenschappelijk artikel publiceert. Acties in het verleden vormen de toekomst; toevalligheden zoals de ontdekking van geheime vleselijke omhelzingen, het uitlenen van een boek, de tekening van een kluizenaar, een apenbeet, een uitslaande brand – ze kunnen leiden tot verschillende mogelijke toekomsten. Chaostheorie.

Stoppard kiest ook een andere invalshoek: hoe handelingen in de toekomst het verleden proberen te hervormen, althans theoretisch. Dus terwijl de wetenschappers in het stuk er zeker van zijn dat wanneer de jam eenmaal door de pap is geroerd, deze er niet meer uitgehaald kan worden, concluderen de academici het tegenovergestelde. Door bekende feiten te nemen en te theoretiseren over hun onderlinge verbanden, komen zij tot conclusies die effectief de 'pap weer ontwarren'. Onderbuikgevoel of geniale ingevingen – het onderscheid wordt pas gemaakt door het bewijs, of dat nu een reeks wiskundige vergelijkingen is of een aantekening in een jachtregister.

Een vraag over de vleselijke omhelzing opent de handeling en een antwoord op een andere vraag over hetzelfde onderwerp in de slotscène sluit deze af, waarmee het lot van een personage wordt bezegeld en de koers van het menselijk begrip wordt veranderd. Seks is een constant, chaotisch personage in dit stuk – een universum-veranderend element waar Newton en zijn opvolgers nauwelijks aandacht voor hadden. Warmte van een ander soort; een die zich natuurlijk kan vernieuwen of kan ontstaan waar voorheen koelte heerste.

Het is allemaal fascinerend en boeiend materiaal dat in andere handen kurkdroog had kunnen zijn, maar Stoppards sprankelende dialogen en rake, eigenzinnige personages brengen het geheel tot leven. De elementen smelten samen tot theatrale alchemie – en komen zo dicht bij puur plezier als in de moderne literatuur maar mogelijk is.

Ik heb me vaak afgevraagd of Arcadia immuun is voor de kwaliteiten van acteurs of regisseurs. Sommige stukken zijn dat. Sommige stukken zitten zo goed in elkaar en zijn zo briljant geschreven, zo intrinsiek solide, dat ze zelfs in de handen van prutsers of dwazen nog een verbazingwekkende mate van vermaak bieden. De productie van Blanche McIntyre bewijst die theorie min of meer.

Dit wil niet zeggen dat McIntyre het slecht geregisseerd heeft, dat is zeker niet het geval. Maar de casting laat op een aantal punten ernstig te wensen over, en die miscastings zorgen ervoor dat de productie de verblindende, schitterende hoogten die het stuk kan bereiken, niet haalt. En dat is erg jammer. Toch werkt er ook veel wél heel goed, en in die scènes zie je wat McIntyre had kunnen bereiken als de cast over de hele linie even raak was geweest.

Ik was vooral gecharmeerd van de manier waarop McIntyre de twee tijdlagen naadloos in elkaar liet overvloeien. Ze liet ze overlappen en in elkaar grijpen, waarbij personages uit het ene tijdperk nog even bleven dralen terwijl de periode veranderde, wat benadrukte hoe de ene realiteit onlosmakelijk verbonden was met de andere. De mogelijkheden van verleden en heden, vluchtig maar vol resonantie.

De prachtige wals aan het einde van het stuk is schitterend gedaan en het naast elkaar plaatsen van Thomasina en Septimus' laatste waltz op de klanken van moderne muziek is geïnspireerd. Maar sommige toneelbeelden zijn onhandig en verstoren de voortgang van het stuk: de aktetas van Bernard op de centrale tafel blokkeert voor een derde van het publiek het zicht op de tekeningen van Lady Crooms tuinrenovaties, waardoor die verhaallijn lastiger te volgen is.

Het decor van Jonathan Fensom is goed en past bij beide tijdsperioden. Er wordt geen achterdoek gebruikt, dus voorbij de grote kamer waar de actie plaatsvindt is er geen tuin, alleen de grijs-zwarte muur van het toneel. In eerste instantie vond ik dit vreemd, maar eigenlijk is het heel scherp: je wordt er constant aan herinnerd dat leven en kunst (het stuk) zich afspelen in een universum met regels, een wetenschappelijke wereld. Je stelt je de tuin voor, net zoals Thomasina haar theorieën bedenkt, en Hannah en Bernard de gebeurtenissen in het verleden reconstrueren. Alles heeft een structuur.

De belichting van Johanna Town is uitstekend en de tijdswisselingen worden prachtig afgehandeld. Fensoms kostuums zijn zeer goed voor de negentiende-eeuwse personages, maar curios genoeg minder effectief voor de hedendaagse figuren.

Stoppard biedt zes centrale personages die elk, mits in de handen van begenadigde vertolkers, kans bieden op virtuoos bravoure-spel: Septimus, Lady Croom, Valentine, Hannah, Bernard en Thomasina. De overige personages zijn eveneens perfect uitgewerkt; prachtige kansen voor acteurs om te schitteren. Maar hier doet de casting nogal wat van die mogelijkheden de das om.

Nogal wat, maar zeker niet alles.

Wilf Scolding is fantastisch als Septimus. Groot, knap en gezegend met een rijke, resonerende stem, is Scolding de perfecte keuze voor de Byron-achtige privéleraar. Sardonisch, gevat en losbandig; Scolding blinkt uit in de verbale acrobatiek die de rol vereist en brengt bovendien een echt negentiende-eeuws gevoel in alles wat hij doet. Zijn houding is precies goed, en zijn oprechte genegenheid voor zowel Thomasina als Lady Croom wordt knap overgebracht. Het is een waar genoegen om hem de woorden van Stoppard te horen uitspreken en ze volledig tot hun recht te laten komen.

Eveneens feilloos is Kirsty Besterman als de licht ontvlambare Lady Croom, een vrouw met grote lusten, een aangeboren gevoel van superioriteit en een fabelachtig talent om met aforismen te strooien en te zien hoe ze doel treffen. Ze flaneert, flirt en deelt blikken uit met prachtig aplomb. Ook zij heeft een geweldige stem en weet die te gebruiken. Bestermans vertolking is in elk opzicht voortreffelijk; het is een Lady Croom in volle glorie.

Valentine, de moderne wetenschapsstudent, is een lastige maar cruciale rol. Hij vertegenwoordigt de afstandelijkheid van de wetenschap tegenover de angst en passie van literatuur, geschiedenis en kunst. Hij lost problemen op en geeft hints voor de grotere mysteries, maar de rol valt zelden overtuigend samen. Ed MacArthur is echter in alle opzichten uitstekend, en zijn Valentine is de beste die ik ooit heb gezien. Hij brengt een gereserveerde afstandelijkheid in de rol, terwijl hij tegelijkertijd de menselijke gevoelens laat zien die de basis van het personage vormen. Superieur.

De rol van Hannah Jarvis is een geschenk voor elke actrice en Flora Montgomery pakt het prachtig uit en maakt het onvergetelijk. Hard maar meelevend, razend intelligent maar niet vol van haar eigen belangrijkheid, scherp en vinnig wanneer nodig, gepassioneerd en zorgzaam; Montgomery zet de complexiteit van Hannah zeer goed neer. Ze brengt de academische gedrevenheid en de dorst naar kennis perfect over, maar staat erop dat de waarheid aan de basis ligt van elke ontdekking. Haar verbondenheid met de mensheid is voelbaar.

Charlie Manton is innemend als Gus, de zwijgzame jongere broer van Valentine. Hij is de hele tijd opmerkzaam en aarzelend, en zijn slotscène met Hannah is perfect gedoseerd. Dat geldt ook voor zijn scène als Augustus, de broer van Thomasina. Tom Greaves is goed als de prikkelbare Kapitein Brice en David Mara is subliem ambtelijk en oordelend als de roddelende Jellaby.

Ria Zmitrowicz is monter en bruisend als Chloe, het derde lid van de moderne familie Croom/Coverley. Ze heeft een goed gevoel voor het podium en meer dan eens was het onbegrijpelijk waarom zij Thomasina niet speelde in plaats van Dakota Blue Richards. Richards mag het dan goed doen op film of televisie, op het toneel mist ze de vaardigheden om een fascinerende rol als Thomasina te laten glanzen. Ze was vaak onverstaanbaar en mist de noodzakelijke vocale variatie; er was geen spoor van het negentiende-eeuwse wonderkind in haar frasering of presentatie. Vooral naast Scolding en Besterman komt Richards zwak en te modern over, niet als de buitengewoon intelligente, vroegwijze en weemoedige tiener die ze zou moeten zijn. Een totale miscasting.

Dat geldt ook voor Robert Cavanah, wiens irritante Bernard de meeste spijkers die Stoppard met dit personage slaat, volledig mist. Mat en zonder charme; Cavanah is niet extravert genoeg, niet innemend genoeg en niet geobsedeerd genoeg door zichzelf om het personage te zijn dat het stuk nodig heeft: de schurk, of althans de 'bad guy' wiens falen juist geluk brengt. Waar er welluidendheid, zelfingenomenheid en de roes van kennis hadden moeten zijn, is Cavanahs Bernard flets en storend. Meer een mus dan een pauw.

Omdat Stoppard Hannah en Bernard als een duo bedacht, heeft het matte spel van Cavanah een nadelig effect op de prestatie van Montgomery. Hetzelfde geldt voor Thomasina en Septimus; de tekortkomingen van Richards belemmeren Scolding om de beste Septimus te zijn die hij in zich heeft. Het is een compliment aan zowel Scolding als Montgomery dat ze, ondanks het gebrek aan steun van hun tegenspelers, zoveel uit hun personages wisten te halen.

Nakay Kpaka laat de heerlijke rol van Ezra Chater onbenut, een personage dat centraal staat in de verwikkelingen in het verleden waar de moderne academici zich zo druk om maken. Larrington Walker maakt weinig indruk als Noakes; opnieuw een onnodig gemis voor de diepgang van het stuk.

Arcadia is een groots stuk, een meesterwerk van het moderne theater. McIntyre levert een degelijke productie af, maar de ongelukkige castingkeuzes kleuren de algehele ervaring, waardoor wat sensationeel had moeten zijn, slechts toereikend is. Maar 'toereikende' Stoppard is nog steeds meer dan de moeite waard. Als u dit stuk nog nooit hebt gezien, ga dan naar deze productie en vorm uw eigen oordeel. Zoals Hannah zegt: "Het is het willen weten dat ons ertoe laat doen."

ARCADIA 2015 TOURDATA

9 – 14 februari 2015

Theatre Royal Bath

Saw Close, Bath BA1 1ET

Boek nu online 16 – 21 februari 2015

Churchill Theatre

High Street, Bromley BR1 1HA

Boek nu online 23 – 28 februari 2015

New Victoria Theatre

Peacocks Centre, Woking, Surrey GU21 6GQ

Boek nu online 2 – 7 maart 2015

Aylesbury Waterside Theatre

Exchange Street, Aylesbury, Bucks HP20 1UG

Boek nu online 9 – 14 maart 2015

Hall for Cornwall

Back Quay, Truro, Cornwall TR1 2LL

Boek nu online 23 – 28 maart 2015

New Alexandra Theatre

Station Street, Birmingham B5 4DS

Boek nu online 30 maart – 4 april 2015

Cambridge Arts Theatre

6 St Edward’s Passage, Cambridge CB2 3PJ

Boek nu online 6 – 11 april 2015

Festival Theatre

Grange Road, Malvern, Worcs WR143HB

Boek nu online 13 – 18 april 2015

Oxford Playhouse

11-12 Beaumont Street, Oxford OX1 2LW

Boek nu online