RECENSIE: Bitter Wheat, Garrick Theatre ✭✭✭

Julian Eaves recenseert Bitter Wheat, een nieuw toneelstuk van David Mamet met John Malkovich, nu te zien in het Garrick Theatre in Londen.

Alexander Arnold, John Malkovich, Ioanna Kimbrook en Doon Mackichan in Bitter Wheat. Foto: Manuel Harlan Bitter Wheat Garrick Theatre

19 juni 2019

3 Sterren

Boek Nu

Dit wordt een geweldig stuk, zodra het af is.  Momenteel is het nog een vrij ruwe versie van wat – mettertijd – een waardevolle en fascinerende verkenning zou kunnen worden van het Harvey Weinstein-schandaal (de Hollywood-producent die werd ontmaskerd door talloze vermeende slachtoffers van zijn seksuele uitbuiting) en de daaropvolgende #MeToo-beweging. (Het programmaboekje waarschuwt ons: 'Dit is een fictief werk.  Namen, personages, plaatsen en incidenten zijn ontsproten aan de fantasie van de auteur of worden fictief gebruikt', enz.  Maar daar hoeven alleen advocaten op te letten.)  De auteur, David Mamet, die eerder al uitstekend schreef over de Amerikaanse filmindustrie, zag vaker wereldpremières van zijn stukken hier in première gaan, maar die werden meestal geregisseerd door anderen – onder wie de beste regisseurs ter wereld.  Dit keer koos hij ervoor om zelf de regie te voeren, wat een twijfelachtige beslissing blijkt bij een stuk met nogal wat gebreken (karakterisering, plot en structuur, om er maar drie te noemen).  Daarbovenop komt de nog grotere uitdaging van een enorme ster in de hoofdrol – John Malkovich, die na 30 jaar zijn rentree op het toneel maakt.  Hoewel hij absoluut publiek trekt, blijkt zijn toneelpersoonlijkheid de tegenpool te zijn van het personage dat de schrijver heeft gecreëerd.  Een andere regisseur had deze zwaktes wellicht kunnen verhullen, maar Mamet gunt ons – gul als hij is – een blik op al deze tekortkomingen in de kille, harde belichting van Neil Austin, verspreid over Christopher Orams eveneens koele en sobere retro-Bauhaus set (inclusief een dadaïstische gouden lampenvoet in de vorm van een machinegeweer).

John Malkovich als Barney Fein in Bitter Wheat. Foto: Manuel Harlan

Malkovich levert een doorwrochte, intelligente en zelfs intellectuele prestatie, en fans zullen blij zijn dat hij bijna de hele voorstelling op het toneel staat.  Geconfronteerd met een script dat qua temperament niet bij hem past, en gekoppeld aan een regisseur die hem niet kan behoeden voor de valkuilen, doet hij wat elke acteur in zijn positie zou doen: hij valt terug op wat hij weet dat werkt.  Omdat hij een gedreven, obsessieve en tirannieke filmmaker moet spelen, kijkt Malkovich in zijn archief van rollen en vindt... F.W. Murnau, die hij speelde in de film 'Shadow of the Vampire'.  Het probleem met deze oplossing is dat Murnau en Weinstein (oké, oké... Fein) totaal niet uit hetzelfde hout gesneden zijn; deze karakterisering brengt ons verder van de kern in plaats van dichterbij.  Ondanks alle creatieve zorg die Malkovich in de rol steekt, ontbreekt het hem zo aan passie dat we simpelweg niet geloven in zijn duistere kant of zijn aardsheid, waardoor het hele doel van het stuk verloren gaat. Wat Weinstein ten val bracht was zijn vleselijke lust, en als we daar niet in kunnen geloven, hebben we geen toneelstuk.

Overigens geldt hetzelfde voor de manier waarop het script is geschreven.  We zien een opeenvolging van scènes die stuk voor stuk worden gedomineerd door Fein, maar die worden aangevuld met de verschijning – langdurig of vluchtig – van personages om hem heen.  Als geheel is het vaak wel te raden waar deze scènes vandaan komen, maar het is onmogelijk te ontdekken waar ze gezamenlijk naartoe moeten leiden.  Dat is wellicht iets wat Mamet nog zal uitwerken in de herzieningen voor het stuk naar Broadway gaat.  Er valt ook nog wat plezier te beleven aan het raden wie de beroemde en commercieel aantrekkelijke ster zal vervangen: ik zet mijn geld in op Nathan Lane.  Met het huidige script zou een acteur als hij er waarschijnlijk veel meer van weten te maken.

John Malkovich en Matthew Pidgeon in Bitter Wheat. Foto: Manuel Harlan

De rest van de cast brengt het er iets beter vanaf, bijna in omgekeerde verhouding tot de tijd die ze op het podium doorbrengen.  Doon Mackichan speelt Feins secretaresse Sondra als een glamoureuze versie van Birdie (Thelma Ritter, de kleedster en cynische maar trouwe hulp in 'All About Eve'), met een flinke dosis Eve Arden.  De verwijzingen naar het Hollywood van weleer zijn toepasselijk, want dit voelt als een zeer ouderwets stuk.  Zelfs de openingsscène, waarin de 'schrijver' van Matthew Pidgeon wordt afgeslacht door de rottweiler met de precisie van een chirurg die Malkovich' ijskoude magnaat is, voelt alsof het uit een andere tijd komt.  Dat is jammer, want het bevat belangrijke plotinformatie waar we om zouden moeten geven (maar dat niet doen).

Doon Mackichan and John Malkovich in Bitter Wheat. Foto: Manuel Harlan

Dan is er de corrupte medicus Doctor Wald, gespeeld door Teddy Kempner, die twee identieke flesjes met totaal verschillende pillen aan Fein geeft – wat de aanzet lijkt voor een kluchtige persoonsverwisseling, maar dat vervolgens niet wordt.  Het script doet dat voortdurend: conventies opzetten waar de auteur vervolgens zijn interesse in lijkt te verliezen.  Het is frustrerend.  We zien ook een vluchtig optreden van Alexander Arnold als de slechts deels verstaanbare Roberto, een incompetente stagiair.  Waar het budget van deze productie ook naar toe gaat, aan hem is het duidelijk niet besteed.  En dan, als muze van de catastrofe die de kers op de taart van deze West End-show zou moeten zijn, is er Ioanna Kimbrooks onhandige en wereldvreemde jonge actrice Yung Kim Li, een Koreaanse met roots uit Kent, moederziel alleen in het hol van de leeuw in Hollywood.  Ze is uitgehongerd omdat ze onverstandig genoeg elk voedsel heeft geweigerd tijdens een 27-urige vlucht voorafgaand aan haar debuut in de filmhoofdstad (een van de vele gaten in het plot), en ze wordt gedwongen hierover door te blijven ratelen tijdens dit belangrijke overleg, alsof ze niets beters te zeggen heeft.  Hierin lijkt ze sterk op het leeghoofdige hulpje uit 'The League of Gentlemen', die constant probeert wat te eten te krijgen en daar op humoristische wijze steeds – zelfs op het laatste moment – niet in slaagt.  Maar ook hier maakt Mamet de grap niet zo strak af als we uit het verleden gewend zijn. In de tweede helft moet ze dan 'terugkeren naar de plek van het misdrijf', en ik begreep totaal niet wat haar motivatie daarvoor was (had ze nog steeds honger?).  Het voelt nu aan als vernedering bovenop schande.

Maar goed, daar is het dan.  De terugkeer van John Malkovich op het toneel.  Doe ermee wat u wilt.

BOEK TICKETS VOOR BITTER WHEAT