RECENSIE: Everyman, National Theatre ✭✭

Everyman

Olivier Theatre

29 april 2015

2 sterren

De schoonmaakster kijkt vermoeid direct de zaal in en vraagt wat voor dag iedereen heeft gehad. Genieten we van onze Prosecco? (Kenmerkend gegniffel, aangezien dit de première-avond is). Ze waarschuwt dat ze voor het einde van de avond condooms zal moeten opruimen, maar belooft dat dat niet het ergste is wat ze vanavond zal schoonmaken.

Een man, gestoken in een strak blauw pak maar zonder schoenen, valt uit de lucht en verdwijnt in een halfrond zwart gat. Een luidruchtige menigte verschijnt en bootst op gestileerde wijze plezier, vriendschap en extase na. De gevallen man arriveert en wordt onthaald als een gevierde gast. Hij wordt 40. "Happy Fucking Birthday" klinkt al snel als een rauw refrein. Zakjes cocaïne worden tevoorschijn getoverd, opengetrokken, en het witte poeder wordt over de tafelbladen gestoven. Iedereen geeft zich over, keer op keer, en na het snuiven volgt golf na golf van uitgelatenheid, bravoure, libido en geweld.

De schoonmaakster keert terug. De feestgangers vertrekken en laten de man in het blauw — de gevallen man — achter, vastgebonden aan een bank met politielint. Hij wordt wakker en braakt in haar strategisch geplaatste emmer. Het blijkt dat de schoonmaakster God is, en ze is niet bepaald in haar nopjes. Ze roept de Dood op, die een laconieke Ierse realist blijkt te zijn.

Dit is Everyman, de eerste productie van Rufus Norris als artistiek directeur van het National Theatre. Deze versie van de middeleeuwse morele klassieker is geschreven door Carol Ann Duffy en wordt in het programma aangekondigd als een stuk "voor het tijdperk van het Antropoceen".

Wetenschapper Kristen Shepherd-Bush, verbonden aan de Engelse faculteit van de University of Oxford, merkt op:

"Haar moderne hervertelling brengt de oorspronkelijke zorgen over een gebrek aan geloof en goede daden scherp in beeld. Het dwingt ons na te denken over de staat van de mensheid in dit extreem consumptieve en seculiere tijdperk, en de zoektocht naar betekenis op een goddeloze manier. In het licht van de ondergang van de planeet lijkt het noodlot van Everyman schraal. Maar net als de personages Peer Gynt, Willy Loman en Emily, is hij alles wat we hebben. De toekomst van de planeet hangt precair af van de mensheid en haar balans van zwaktes en krachten, kortzichtigheid en vindingrijkheid, egoïsme en samenwerking. Totdat deze uitdaging wordt aangegaan, zal Everyman even relevant blijven als hij was voor het middeleeuwse publiek."

Hier valt weinig tegen in te brengen. De bewerking van Duffy is zowel lyrisch als eigentijds. Het is ook grappig, zoals het leven zelf — soms onverwachts.

Nee, het probleem ligt hier niet bij de tekst. Het ligt bij de productie.

Norris gooit werkelijk alles in de strijd: een groot ensemble, halsbrekende toeren aan kabels, musicalnummers, watervallen van glitter, een windmachine die nepbiljetten en lucht de zaal in blaast, cocaïnegebruik, regenbuien, lopen over gebroken glas, multimedia-effecten, het 'C-woord', een orgie (min of meer) met diverse seksualiteitscombinaties, talloze gigantische gouden standbeelden, fluorescerende kostuums, een stroom van bellenblaas en opzichtige gouden outfits. Het is bijna alsof hij het materiaal niet vertrouwt om op eigen kracht indruk te maken.

Het resultaat is schreeuwerig, infantiel en onverdraaglijk saai. Te veel uiterlijk vertoon en te weinig stijl en inhoud. Natuurlijk is het een brutaal en duidelijk statement over de wereld, maar de regie is volkomen afstandelijk, onverbiddelijk passief en onherstelbaar kitsch.

Als Everyman probeert Chiwetel Ejiofor manmoedig door de vermoeiende banden van Norris' psychedelische visioen heen te breken. Soms lukt dat, en er valt niet te twijfelen aan zijn overtuiging en passie. Op momenten geeft zijn magnifieke stem de teksten van Duffy een pulserende levenskracht.

Binnen het beperkte spectrum waarin Norris hen laat opereren, zijn zowel Dermot Crowley (de Dood) als Kate Duchêne (God) zo goed als men mag verwachten, en er is boeiend spel te zien van Sharon D Clarke en de jongen die Everyboy speelt.

Javier De Frutos regisseert de bewegingen op levendige wijze en het lichtontwerp van Paul Anderson is uitzonderlijk.

Maar... voor een debuut, een eerste piketpaal, een voorbode van wat nog komen gaat, belooft deze Everyman weinig goeds voor het National Theatre. Zeker na de teleurstelling van Norris' andere programmakeuze tot nu toe: Light Shining in Buckinghamshire.

Twee missers op rij. De aandacht verschuift nu naar het komende The Beaux' Stratagem. Wordt dit een teleurstellende hattrick voor Rufus Norris?

Everyman is tot en met 30 augustus 2015 te zien in het Olivier Theatre van het National Theatre.