RECENSIE: Hecuba, White Bear Theatre ✭✭✭

Hecuba

White Bear, Kennington

18/07/15

3 sterren

Euripides wordt in veel kringen nog steeds ondergewaardeerd in vergelijking met zijn senior collega's uit het grote Griekse dramatische triumviraat – Aeschylus en Sophocles. Toch spreken zijn stukken in veel opzichten directer en onmiddellijker tot ons postmoderne gevoel dan de uiterst complexe, sobere en gelaagde verkenningen van de dilemma's tussen individu en gemeenschap in de Oresteia en de Thebaanse spelen. Door bewust te kiezen voor plots die net buiten de hoofdlijn liggen, vestigt hij de aandacht op personages, vaak vrouwen, die in de grotere politieke en militaire drama's doorgaans worden gemarginaliseerd of genegeerd. De dilemma's en situaties die hij uitkiest om extreme gemoedstoestanden en onmogelijke keuzes te verkennen, lijken dichter bij de realiteit van onze moderne wereld te staan dan menig goedgebouwd toneelstuk uit de vorige eeuw. We geloven misschien niet meer letterlijk zoals hij in de Eumeniden of Furiën als werkelijke interveniërende krachten, maar de dramatische motieven van wraak en ongerechtvaardigd lijden tot steeds onvoorstelbaarder hoogten zijn deprimerend herkenbaar in het nieuws, evenzeer als op het toneel. Om al deze redenen is een nieuwe productie van Hecuba zeer welkom en zal deze ongetwijfeld tot nadenken stemmen en ontroeren, zelfs wanneer deze wordt gekoppeld aan een parallelle hervertelling in een modern jasje die de oorspronkelijke tekst soms voor de voeten loopt.

Euripides begint zijn verhaal op het punt waar de conventionele verslagen meestal eindigen – bij de val van Troje en de uiteindelijke afrekening tussen de Griekse overwinnaars en de overlevende Trojanen. De focus ligt op koningin Hecuba, inmiddels de weduwe van Priamus, die al diep in rouw is gedompeld door het verlies van de meeste van haar kinderen en de verwoesting van de stad waarover zij en haar man decennialang heersten. In essentie zijn het twee verhalen in één, die beide draaien om haar steeds wanhopiger wordende pogingen om haar twee overgebleven kinderen, Polyxena en Polydorus, te redden. De eerste is door de Grieken opgeëist als menselijk offer om de opoffering van Iphigenia te compenseren voordat zij uitvaren; de tweede vertrouwt zij toe aan de zorg van een naburige koning, Polymestor, om hem buiten schot te houden. Het spreekt voor zich dat al haar plannen om hen te redden mislukken. De wendingen in het plot zijn in zeker opzicht minder belangrijk dan de psychologische waarheden die de toneelschrijver blootlegt. Hij herinnert ons eraan dat het oude cliché dat lijden en verdriet de ziel veredelen een triest en misleidend stukje wensdenken is. Wat Hecuba overkomt – 'dieper dan dit kan niet' – leidt in feite tot een soort waanzin en een uiteenvallen van de persoonlijkheid waardoor elk moreel kader vervalt. We blijven achter met de vraag hoe we iemand kunnen veroordelen die het onverdraaglijke verlies van alles wat haar dierbaar is heeft moeten doorstaan, en die vervolgens daden begaat die de wereld normaal als misdaden zou bestempelen. De grenzen en de zogenaamde etiquette van wraak, het effect ervan op de gemeenschap, de slachtoffers en de dader, waren belangrijke thema's voor de Grieken; en dat blijven ze helaas ook in onze eigen wereld, op een wijze waarvoor weinig aanpassing nodig is.

Het creatieve team hier, schrijver Chris Vlachopoulos en regisseur Justin Murray, is echter van mening dat Hecuba bewerkt moet worden voor een modern publiek. Met de basisverhalen zijn daarom twee parallelle versies verweven die de handeling verplaatsen naar een modern arbeidersmilieu. In het eerste verhaal vecht Hecuba, hier Willow genoemd, tegen bezuinigingen en bureaucratie om medische zorg en een operatie te krijgen voor haar ongeneeslijk zieke dochter; in het andere ontdekt ze dat haar zoon, van wie ze dacht dat hij veilig was, betrokken is geraakt bij een demonstratie en dodelijk is getaserd. Ze wordt vervolgens geconfronteerd met het dilemma hoe te reageren wanneer ze oog in oog komt te staan met de politieagent die verantwoordelijk is voor zijn dood. De vierkoppige cast, die allemaal meerdere rollen spelen, weeft de verhalen aaneen met een minimum aan rekwisieten. Wanneer ze niet spelen, blijven ze op het toneel aanwezig terwijl ze rustig krantenstroken tot papieren bootjes vouwen.

Nu is er met deze nieuwe, geactualiseerde versie niets mis, maar in de uitvoering vervaagden de grenzen tussen de twee verbeeldingen op een verwarrende manier, wat beide verhalen niet ten goede kwam. Je kon de gedachte niet onderdrukken dat beide stukken beter tot hun recht zouden komen op zichzelf – ofwel een pure versie van Euripides, die feitelijk weinig aanpassing behoeft; ofwel de moderne versie, die dan meer ruimte zou hebben om te ademen en de personages volledig uit te diepen. Bovendien zitten er asymmetrieën tussen de twee teksten die afbreuk doen aan de beoogde parallellen in plaats van de banden aan te halen. In de Griekse versie zijn we ons bijvoorbeeld altijd bewust van Hecuba's koninklijke waardigheid, zelfs wanneer de waanzin toeslaat; sterker nog, dit bepaalt en vormt nog steeds haar gedrag. Daarentegen verliest de volkse context van de nieuwe versie een dimensie, waardoor de daden van Willow tot op zekere hoogte moeilijker te verklaren en te geloven zijn. Bovendien is er onvermijdelijk een botsing in retorische stijl tussen de verheven, plechtige toon van de eerste incarnatie en het ruwere, brutale verzet van de tweede. Het hoogtepunt van de voorstelling is nog steeds het prachtige relaas over het waardige verzet van Polyxena tegen haar ontvoerders op het moment van het offer, wat de adem van het publiek hoorbaarder deed stokken dan het directe geweld op het toneel.

Hoewel ik mijn bedenkingen heb over de manier waarop de twee verhalen samenkomen, verdient de cast veel lof voor de verbeeldingskracht en intensiteit waarmee ze het stuk brengen. Lucinda Lloyd als Hecuba/Willow biedt een hartverscheurende, meedogenloze vertolking met treffend contrasterende portretten van beide vrouwen. Ben Scheck speelt beide zonen en de rol van Polymestor/agent met veel onderscheidingsvermogen, een groot emotioneel bereik en fysieke dynamiek. Roisin Keogh speelt de dochters met een ontroerende ingetogenheid die een effectieve tegenhanger vormt voor de niet-aflatende woede en confrontatie van Lloyd – sommige van de beste teksten in de nieuwe versie zijn juist te vinden in de scènes tussen moeder en dochter. Isobel Wolff vult diverse kleinere rollen in met een zeer goede tekstbehandeling en zorgvuldig gedoseerde variaties. Catharsis Theatre staat bekend om hun focus op dramatische fysieke beweging en dat is absoluut een groot pluspunt van deze productie. The White Bear is een piepkleine zaal, maar in deze productie voelde dat niet zo; de handeling vloeide ondanks de beperkte ruimte prachtig door. Hierdoor bewoog een stuk, dat anders vrij statisch en declamatoir had kunnen zijn, vlot door de tijd zonder enige longueurs. Veel sleutelmomenten werden fysiek net zo krachtig of zelfs krachtiger neergezet dan in de tekst. Hoewel het eindresultaat zeker zijn gebreken had, werd het publiek de hele tijd gegrepen door het drama, wat een groot compliment is voor het talent van de spelers.