RECENSIE: King John, Globe Theatre ✭✭✭✭✭

King John

Shakespeare's Globe Theatre

10 juni 2015

5 Sterren

William Shakespeare schreef tien toneelstukken over de turbulente monarchieën die over Engeland heersten: Richard II, Henry IV (deel 1 en 2), Henry V, Henry VI (deel 1, 2 en 3), Richard III, Henry VIII en King John. Dit laatste stuk, vermoedelijk geschreven na Richard II en vóór Henry IV deel 1, wordt zelden opgevoerd, althans in vergelijking met de andere koningsdrama's. Dit doet vermoeden dat het stuk structurele gebreken heeft. Maar is dat wel zo?

Afgaande op de enscenering van James Dacre, die momenteel in het Globe speelt, is het antwoord een volmondig "nee".

Verrassend genoeg is dit de eerste keer dat King John in het Globe te zien is sinds de opening in 1997. Het was het achttienjarige wachten meer dan waard. Dacres productie bruist van energie, vertelt het complexe politieke verhaal met helderheid en humor, en zwelgt in de excessen die de personages en de plotwendingen bieden. Een tikkeltje ondeugend zijn er regels aan Shakespeares tekst toegevoegd uit The Troublesome Reign of King John, King of England, een stuk dat mogelijk door George Peele is geschreven. Maar deze toevoegingen storen nergens; het resultaat is een meeslepende trip door een gespannen tijd voor de Anglo-Franse betrekkingen, verteld door de specifieke bril van de breuk met Rome na Henry VIII, vol venijn, verraad en strategische zetten.

Nicholas Hytner merkte ooit op dat Shakespeare onbegrijpelijk kon zijn: "De eerste vijf minuten zijn altijd lastig", zei hij in 2013 op het Cheltenham Literary Festival. Dacres productie bewijst het tegendeel. De uitzonderlijke helderheid in de tekstvoordracht van het hele ensemble maakt dit een van de best verstaanbare Shakespeare-producties die ik in het Globe heb gezien. Dit gaat niet alleen over articulatie; het gezelschap ademt de taal, gebruikt deze optimaal en trekt het publiek moeiteloos mee in hun wereld en bondgenootschappen. Dit is retorica in volle glorie.

Terwijl het verhaal zich ontvouwt, voelt het stuk schokkend actueel aan. Het conflict tussen de klassen, een regering die de steun van het land verliest, de bereidheid van diezelfde regering om bondgenoten op te offeren voor kortetermijnwinst, dreigementen van de rijken en machtigen om de politiek in toom te houden, wankele allianties en ongemakkelijke coalities; voeg daar giftige persoonlijke aanvallen en schaamteloze uitverkoop aan toe en je hebt niet alleen de essentie van King John, maar een vlijmscherpe analyse van de recente Britse verkiezingen.

In het programmaboekje pleit professor Leon Black voor een herwaardering van het stuk:

"Omdat het losstaat van de dubbele tetralogie over de Yorks en Lancasters en nauwelijks lijkt op wat we op school over John leren (Magna Carta wordt nooit genoemd), wordt het vaak als een ondergeschoven kindje beschouwd. Het verdient echter meer aandacht, want het bevat schitterende elementen - waaronder een opmerkelijke diversiteit aan registers: patriottisch, samenzweerderig, schokkend en grotesk. Het biedt regisseurs en acteurs een enorm scala aan keuzes."

Professor Black slaat de spijker op zijn kop.

Dacre benut de vele stemmingen en stijlverschuivingen van het stuk ten volle, met als resultaat een turbulente en uiterst boeiende avond: een soort politieke achtbaanrit. In dit stuk is het lastig te bepalen wie de echte schurk is - er zijn nogal wat gegadigden. Het grote voordeel van deze regie is echter dat de personages volledig tot hun recht komen, en wat een rijke, gelaagde figuren blijken het te zijn.

Jo Stone-Fewings verkeert in absolute topvorm als koning John; ik heb hem nog nooit sterker gezien. Hij roept subtiel herinneringen op aan de cartoonversie van het personage — de leeuw met de zijdezachte stem van Peter Ustinov uit Disney's Robin Hood — en is corrupt, wispelturig, bedachtzaam, majestueus, gevat, meelijwekkend en grotesk. Hij is een genot om naar te kijken en zijn gebruik van zijn donkere, sonore stem is meesterlijk; hij kan in een oogwenk schakelen van zeurderige komedie naar briesende woede.

Als geheel doet zijn John denken aan een 'Richard II 1/2' - een personage dat ergens tussen de extremen van Richard II en III in zit, met trekken van beiden. Toch is Stone-Fewings' John tegelijkertijd volkomen uniek; een baken van eigenzinnigheid. Het is een krachtige, innemende en volstrekt overtuigende vertolking die nog lang de standaard zal zetten.

Een klein puntje van kritiek betreft de wijze van Johns overlijden. Dat voelt hier wat te netjes aan, te snel voorbij en zonder de nodige gruwelijkheid. John werd in het stuk immers vergiftigd; in werkelijkheid stierf hij aan dysenterie. Hoe dan ook, het was geen fraai gezicht. Door Stone-Fewings een mensonterend sterfbed te ontnemen, verliest de voorstelling net dat laatste beetje glans. Hij heeft zo hard gewerkt om John tot leven te wekken, dat de laatste doodsreutel hem niet met een sisser had moeten laten vertrekken. Maar het is slechts een klein smetje op Dacres blazoen; het ontneemt het publiek enkel de kans om te zien tot welke hoogten Stone-Fewings nog meer had kunnen stijgen.

Alex Waldmann blijft groeien als klassiek acteur. Hij is hier een fantastische 'Bastard' — edelmoedig, moedig, luidruchtig, brutaal, goedgebekt en vurig. Precies wat je zou verwachten van de onwettige zoon van Richard Leeuwenhart. Brutaal, behendig met het zwaard en dodelijk, zowel op het slagveld als daarbuiten. Een grappenmaker, maar zeker geen grap. Waldmann wint de gunst van het publiek met gemak en laat zijn personage groeien naarmate Johns status daalt. Het is een volwassen, zelfverzekerde en indrukwekkende prestatie. Zijn slotscène is prachtig ontroerend.

Als de oermoeder der matriarchen, Eleanor van Aquitanië, toont Barbara Marten een scherpte en politieke behendigheid die je doet afvragen of James Goldman zijn inspiratie voor 'The Lion In Winter' bij Shakespeare haalde. De Eleanor van Goldman en die van Shakespeare vertonen veel overeenkomsten, en Marten benut elk greintje van de rol die Shakespeare haar biedt.崇Regaal, hooghartig en manipulatief, maar altijd elektriserend; Marten geniet zichtbaar van de gevaarlijke spelletjes die Eleanor aanwakkert. Haar blikken spreken boekdelen. Volkomen geloofwaardig laat Marten zien wat voor een geweldige rol dit is voor een actrice met haar vakmanschap.

Martens Eleanor is des te indrukwekkender door de korte scène waarin ze een ander personage speelt: Lady Faulconbridge, de moeder van de Bastard. Hier is ze onherkenbaar veranderd, alsof er een andere actrice op het toneel staat. Gebroken, bedroefd en vernederd - Marten is fenomenaal. Lady Faulconbridge is een belangrijke schakel in het verhaal; zij is degene die de verwekker van de Bastard erkent, ondanks de schade aan haar reputatie, en daarmee haar zoon op het pad zet naar een status die zijn dromen te boven gaat.

Tanya Moodie is een uitmuntende Constance, de moeder van Arthur (de zoon van Johns overleden oudere broer). Arthurs aanspraak op de troon is wellicht even gegrond als die van John, en Constance wil hem gekroond zien. Moodie schuwt de verbale strijd niet en doet in venijn niet onder voor Marten of Stone-Fewings. Ze speelt Constance eerst als moeder, en pas in de tweede plaats als moeder van een troonpretendent. Daarin is zij de tegenpool van Eleanor, voor wie macht alles is. De blik op Moodie's gezicht wanneer Arthur wordt weggevoerd is hartverscheurend; ze hanteert de klaagzang over het lot van haar zoon met een rauwe, brute intensiteit.

Als de sluwe en vastberaden kardinaal Pandulph schittert Joseph Marcell als een juweel aan de hand van de paus. Onverstoorbaar oefent zijn sluwe kardinaal zonder aarzelen macht uit; een excommunicatie hier, een excommunicatie daar - alles om de suprematie van Rome te handhaven. Het is ergens komisch dat het meest machiavellistische personage een kardinaal is, maar dat weerspiegelt de tijdgeest van Shakespeare perfect en zorgt ook nu nog voor de nodige lachers. In een moderne lezing zou je de kardinaal bijna kunnen zien als de belichaming van de Europese Unie of de bankenwereld: een vijand voor de een, een vriend voor de ander, gesteund door een enorme, kapitaalkrachtige macht.

Een van de moeilijkste scènes in het stuk is wanneer Hubert (Mark Meadows) Arthur (Laurence Belcher) de ogen moet uitsteken met gloeiende poken, maar de jongen hem weet te overtuigen dit niet te doen. Het is een lastige scène om geloofwaardig te maken, maar doordat beide acteurs het volkomen oprecht spelen — waarbij geweten en ratio de wapens zijn — werkt het spectaculair goed. Je vreest oprecht voor de ogen van de jongen en begrijpt vervolgens waarom Hubert weigert; dit maakt het uiteindelijke lot van Arthur diep triest in plaats van lachwekkend.

Er zijn geen zwakke schakels in de cast; Simon Coates, Ciarán Owens en Daniel Rabin leveren uitstekend, doordacht werk. Dat geldt ook voor Aruhan Galieva in twee zeer verschillende rollen: ze is een overrompelde bruid als Blanche van Castilië, en later brengt ze als een bizarre Peter of Pomfret een onheilspellende sfeer naar het toneel die doet denken aan de heksen uit Macbeth.

De originele muziek van Orlando Gough werkt bijzonder goed en draagt aanzienlijk bij aan de sfeer. Scott Ambler zorgt voor behendige bewegingen en de gestileerde gevechtsscènes (Rachel Bown-Williams en Ruth Cooper-Brown) zijn zeer indrukwekkend — indrukwekkender zelfs dan een volledig realistisch gevecht waarschijnlijk zou zijn geweest. Het decorontwerp van Jonathan Fensom maakt uitstekend gebruik van het podium en de platforms tussen het publiek.

Dit is een werkelijk boeiende en meeslepende productie van een van Shakespeares 'lelijke eendjes'. James Dacre en zijn voortreffelijke cast bewijzen onomstotelijk dat King John een plek tussen de grote meesterwerken verdient.

King John is tot 27 juni 2015 te zien in Shakespeare's Globe