RECENSIE: Leopoldstadt in het Wyndham's Theatre, Londen ✭✭✭✭

Ray Rackham recenseert Tom Stoppards nieuwe toneelstuk Leopoldstadt, dat nu te zien is in het Wyndham's Theatre in Londen.

Het ensemble van Leopoldstadt. Foto: Marc Brenner Leopoldstadt

Wyndham's Theatre, Londen

4 Sterren

Koop tickets

Er valt veel te bewonderen in Tom Stoppards nieuwste, en wellicht laatste, toneelstuk LEOPOLDSTADT. Sterker nog, misschien wel te veel, aangezien de reis van de familie Merz in Wenen zes decennia beslaat en meer dan twee dozijn personages telt; beginnend met het aansteken van de kerstboom in 1899 en eindigend met drie personages die in 1955 de onthullingen na de Holocaust verwerken. Maar dit overschot manifesteert zich hier als een zeer welkome overvloed; even trouw aan het brede tijdperk als aan de belangrijke thema's die worden aangesneden.

Het ensemble van Leopoldstadt. Foto: Marc Brenner

Conceptueel is LEOPOLDSTADT fascinerend; we volgen Adrian Scarborough en Faye Castelow als Herman en Gretl Merz, een vooraanstaande Weense industrieel en zijn katholieke vrouw, terwijl ze rond de eeuwwisseling proberen te assimileren in de hogere kringen van Wenen. De term "katholiek, van Joodse afkomst" valt tijdens een enorme familiebijeenkomst, terwijl de oudere of meer orthodoxe leden van de familie Merz moeite hebben te begrijpen hoe iemand beide tegelijkertijd kan zijn (terwijl ze zich zelf druk maken over de versiering van een kerstboom). We springen twee decennia vooruit en vinden onze personages midden in de 'roaring twenties'; degenen die ooit in de kracht van hun leven waren, zijn nu grijzend, terwijl de Merz-kinderen en hun neven en nichten volwassen zijn geworden. Oostenrijk is getekend door de Grote Oorlog, en de schade is duidelijk zichtbaar bij elk lid van de familie Merz; zowel fysiek als spiritueel. Het spookbeeld van assimilatie hangt boven de familie als een ongewenste gast bij de Briet Mila waarvoor ze zijn samengekomen. Toch blijven de belangrijkste kwesties van de dag vragen over identiteit en ergens bij horen; het is hier dat Stoppards vlijmscherpe dialogen erin slagen veel te zeggen door juist weinig te zeggen. We horen het gebrul van een gevechtsvliegtuig en het geluid van legerlaarzen en bevinden ons in het Wenen van 1938; waar het stuk en het lot van alle personages een hartverscheurende wending nemen.

Caroline Gruber en Clara Francis. Foto: Marc Brenner

LEOPOLDSTADT is een van die zeldzame stukken die beter zijn door de optelsom van de zeer uitgesproken onderdelen. Van Patrick Marber, die vakkundig zorgt dat de enscenering decennia overslaat terwijl het geheel volkomen coherent blijft, tot het verrassend angstaanjagende en behendige geluidsontwerp van Adam Cork; het stuk is een indrukwekkende theatrale en intellectuele prestatie. Het straalt de majesteit en autoriteit uit die men mag verwachten van de tachtigjarige Stoppard. Het stuk is op zijn meest welbespraakt wanneer de personages filosoferen in plaats van debatteren (er is een prachtige scène waarin Caroline Grubers perfect vertolkte oma Emilia rouwt om de vergeten gezichten in een familiealbum) en overstijgt vervolgens de bekende 'Stoppardismen' in chaos en terreur wanneer de familie Merz wordt geconfronteerd met de verschrikkingen en tragedie van Kristallnacht en daarna.

Faye Castelow en Adrian Scarborough. Foto: Marc Brenner

Scarborough en Castelow leiden een indrukwekkend ensemble van personages om wie we echt gaan geven; de relatie tussen Eva (Alexis Zegerman) en Ludwig (Ed Stoppard) is in de eerdere scènes zo geloofwaardig dat het publiek tijdens de première hoorbaar naar adem hapte toen de berekenende en angstaanjagende nazi-burger van Mark Edel-Hunt zijn pijlen op hen richtte. We kunnen hun lot raden, zelfs terwijl we daar zitten te hopen dat het niet zo zal zijn. Wanneer er na de verschrikkingen van de jaren 40 slechts drie leden van de familie Merz overblijven, voelen we oprecht verdriet, omdat we dan het lot vernemen van degenen wier leven we veertig jaar lang hebben gevolgd: 'Auschwitz, zelfmoord, Auschwitz, dodenmars, Auschwitz, Auschwitz, Auschwitz'.

Mark Edel-Hunt. Foto: Marc Brenner

Hoewel het stuk niet biografisch is, zijn elementen van Stoppards eigen Joodse afkomst duidelijk verweven in het tapijt van thema's en gebeurtenissen. Hoewel Stoppard geen expliciete allegorische link legt met de moderne samenleving, loert er een hedendaagse blik in de schaduwen van het prachtig imposante decor van Richard Hudson. Het werk houdt de wereld van vandaag vaak een spiegel voor zonder dat het daar moeite voor lijkt te doen, wat het alleen maar aangrijpender maakt. En toch verliest het nooit volledig zijn humor. Tijdens een prachtig gedoseerd slotstuk heeft van de drie overlevende Merz-stukken slechts één de verschrikkingen van de Holocaust doorstaan (de andere twee emigreerden naar Groot-Brittannië en Amerika). De ironie dat de twee emigranten een sterkere Joodse afstamming hebben, ontgaat hem niet: "I’m only three-quarters Jew, you’re the full catastrophe."

Een catastrofe is dit stuk allerminst. Het is een delicaat genuanceerd, spookachtig aangrijpend en belangrijk stuk theater. Ga het zien!

KOOP TICKETS VOOR LEOPOLDSTADT