RECENSIE: Operation Crucible, Finborough Theatre ✭✭✭✭

Foto: Ben Macintosh Operation Crucible

Finborough Theatre

30/07/15

4 Sterren

Het Crucible Theatre in Sheffield is een begrip in ons theaterlandschap – of je er nu komt voor toneel of voor het snooker – maar hoe vaak staan we stil bij de naam? Die voert ons namelijk terug naar de zwartste nacht in de moderne geschiedenis van Sheffield: 12 december 1940. Dit was de nacht van ‘Operation Crucible’, toen de Luftwaffe de stad zeven uur lang bombardeerde met als doel de staalindustrie en daarmee de Engelse oorlogsinspanning lam te leggen. Bijna 700 mensen kwamen om en 40.000 mensen raakten dakloos. In het hart van de verwoesting stond het zeven verdiepingen tellende Marples Hotel, dat na een voltreffer instortte. Terwijl 70 mensen onder het puin stierven, bood een klein deel van de kelder beschutting aan een groepje staalarbeiders dat daar was gaan schuilen. Na een lange nacht werden ze gered; dit stuk vertelt hun verhaal.

Wanneer je plaatsneemt in het Finborough is er aanvankelijk weinig te zien... een klein geplaveid podium, vier krukken op de hoeken, een eenvoudige werklamp erboven en drie verkleurde stalen panelen die in een ander type toneelstuk aan een schilderij van Rothko zouden doen denken. Het is de kwaliteit van het ensemble-spel, de bewegingen en de tekst waardoor dit stuk staat of valt, en over het geheel genomen slaagt het glansrijk.

Het stuk ging voor het eerst in première in het Finborough in 2013 en keert nu terug met slechts één wijziging in de cast. Er zijn vier acteurs, en de auteur Kieran Knowles speelt zelf de rol van Tommy, die het dichtst bij een verteller of commentator staat. De voorstelling duurt 80 minuten zonder pauze, waarbij de centrale episode in de kelder wordt afgewisseld met momenten van eerder die dag en scènes uit de levens van de personages. Zo krijgen we de achtergrondverhalen van de vier mannen mee terwijl we hen tegelijkertijd in het heetst van de strijd zien. We leren hen en hun omgeving kennen door de levendige enscenering van de industriële processen in de staalfabriek en de voetbalrivaliteit tussen de twee clubs uit Sheffield. Vanaf het begin ligt het tempo hoog, met razendsnelle dialogen en bruisende fysieke energie, wat des te indrukwekkender is in zo’n kleine ruimte. Er is volop rauwe humor en geklier, afgewisseld met momenten van rust waarin elk personage de ruimte krijgt voor introspectie.

Voor een debuutvoorstelling is dit zeer trefzeker en volwassen geschreven. Hoeveel laat je in realtime zien en hoeveel in flashbacks? Hoe onthul je de achtergrond van de personages zonder de vaart uit het verhaal te halen? Hoe schrijf je geloofwaardige dialogen voor scènes die zich minutenlang in het donker afspelen? Dergelijke keuzes vereisen een gevoel voor balans en dramatisch inzicht dat je zelden ziet, en toch overtuigt de tekst op elk vlak. De scènes vol kameraadschap, zwaar werk en plezier bouwen een geloofwaardige band op die ons goed voorbereidt op de woede, frustratie en angst die volgen tijdens de opsluiting. We geven inmiddels genoeg om de personages om mee te leven wanneer ze voor de ultieme beproeving komen te staan. Hun gezinsleven en dromen zijn stevig neergezet voordat ze op de proef worden gesteld. Het einde is prachtig gedoseerd; thema's die eerder werden geïntroduceerd, keren krachtiger terug terwijl we zien hoe de impact van het bombardement elk van de vier mannen anders heeft getekend. Overleven is zowel meer als minder dan het lijkt in een verwoeste stad die trefzeker wordt geschetst.

Foto: Ben Macintosh Een vergelijking met Frank McGuinness’ bekende stuk Observe the Sons of Ulster Marching towards the Somme is hier op zijn plaats. Er zijn zowel structurele als stilistische parallellen tussen beide werken. De afwisseling van overlappende dialogen met verstilde momenten, de focus op mannelijke kameraadschap onder extreme druk, de verbale humor en de onverbloemde confrontatie met de psychologische gevolgen van oorlog: het is er allemaal. Knowles maakt ook scherp gebruik van de parallellen met de Eerste Wereldoorlog; het besef van wat er eerder is gebeurd, is essentieel voor wie deze mannen denken te zijn in 1940.

De acteerprestaties zijn zonder uitzondering uitstekend. Alle acteurs weten het contrast tussen de uiterlijke branie en de innerlijke kwetsbaarheid overtuigend neer te zetten. Op technisch vlak zijn de accenten, de bewegingsregie en het samenspel vlekkeloos, zeker in een stuk dat fysiek zo veeleisend is. Tommy (Knowles) en Bob (Salvatore d’Aquila) worden iets gedetailleerder uitgewerkt dan de anderen – Tommy is het gevoelige personage dat over zijn vrienden waakt, terwijl Bob de onhandige jongste van de groep is die er toch wat buiten blijft staan. Als ik één puntje van kritiek zou hebben, is het dat Phil (Paul Tinto) en Arthur (James Wallwork) iets meer achtergrond hadden mogen krijgen; zij ogen oppervlakkig conventioneler, maar maken misschien wel de grootste emotionele ontwikkeling door.

Dit is een luidruchtig stuk en dat is in veel opzichten ook logisch – lawaaiige fabrieken, bommen, voetbalwedstrijden, de kroeg – dit vormt het noodzakelijke rumoer rondom de stilte van de mannen die vastzitten, zowel letterlijk in de kelder als figuurlijk in hun eigen angst. In dat opzicht is het stuk eigenlijk te groot voor de kleine ruimte van het Finborough. Sommige voorstellingen trekken je naar binnen – zoals Stony Broke in No Man’s Land, dat hier eerder deze zomer te zien was – terwijl dit stuk met een enorme fysieke kracht naar buiten barst. Het tempo was soms bijna te hoog om te volgen. Regisseur Bryony Shanahan zou de intensiteit iets mogen terugschroeven om tegemoet te komen aan het publiek, en hopelijk gebeurt dat naarmate de speelperiode vordert.

Niet elk 'pub theatre' is hetzelfde. Hoewel dit uitstekende werk perfect past bij de huidige focus van het Finborough op oorlogsherdenking, zouden grotere studio’s zoals Arcola Studio 2 of het Southwark Playhouse dit stuk beter de ruimte geven die het verdient. Deze prestatie van formaat verdient een groter podium, bij voorkeur in een arena-opstelling (in the round), zodat het echt tot zijn recht komt. En waarom niet het Crucible Theatre zelf?

Operation Crucible is nog tot en met 22 augustus 2015 te zien in het Finborough Theatre