RECENSIE: Photograph 51, Noel Coward Theatre ✭✭

Nicole Kidman als Rosalind Franklin. Foto: Johan Persson - Photograph 51

Noël Coward Theatre

12 september 2015

2 sterren

Boek tickets

"Een bekende naam op de poster trekt publiek naar een voorstelling, en hopelijk worden ze eenmaal daar gegrepen door een onderwerp waarvoor ze anders wellicht niet naar het theater zouden zijn gekomen. Soms helpt het enorm. Of dat in het West End altijd zo zou moeten zijn, ik denk dat inmiddels wel bewezen is dat dit niet het geval is. Er zijn producties in het West End die geen megastars nodig hebben. Het is een kwestie van balans... Onze hoop is... dat als mensen een geweldige avond hebben, ze een langdurige relatie met het theater opbouwen. De verantwoordelijkheid ligt bij ons om te leveren... anders zitten we hier over een paar jaar niet meer."

Dit was Michael Grandage in een interview met The Stage, waarin hij zijn besluit verdedigde om Nicole Kidman de hoofdrol te geven in Anna Zieglers nieuwe stuk, Photograph 51, dat ik in de voorbeschouwingen zag in het Noël Coward Theatre. Het seizoen is nagenoeg uitverkocht, ondanks de astronomische ticketprijzen.

Het is duidelijk dat mensen Kidman in levenden lijve willen zien. Net zoals men, elders in de stad, Benedict Cumberbatch in het echt wil bewonderen. Maar daar houden de gelijkenissen tussen deze twee voorbeelden van 'star casting' op. Zieglers stuk is geen Hamlet en zonder een ster als Kidman in de centrale rol, denkt Grandage blijkbaar niet dat het publiek erop afkomt. Waar Cumberbatch opgescheept zit met een overdreven, maar visueel indrukwekkende productie en een matige ondersteunende cast, heeft Kidman een eersteklas cast om zich heen (die niet allemaal goed worden ingezet) en een regie die degelijk is, maar nergens imponeert. Cumberbatch doet een verdienstelijke poging in de sleutelrol; Kidman is een volslagen ramp.

Dit is de harde realiteit van Grandage's theorie: star casting heeft geen zin als de ster de theatrale verwachtingen niet kan waarmaken. Als dat niet lukt, lijdt alles eronder. Mensen die de productie zien, getuige zijn van het belabberde acteerwerk maar denken dat dit acceptabel is, springen aan het eind van de voorstelling op voor een ovatie. Ze tweeten over hun enthousiasme. In feite vieren ze enkel de aanwezigheid van hun idool, niet haar prestatie als vertolker van boeiend of aangrijpend spel. Tekst onthouden is geen acteren, maar wanneer het publiek denkt dat dit wel zo is, wordt het theatervak gedevalueerd.

Kidman spreekt gedurende een groot deel van de voorstelling op een merkwaardige monotone toon. Er zitten passages in de tekst die lumineus en lyrisch zouden moeten zijn — momenten van intense schoonheid waarin Kidmans personage onthult wat haar meedogenloos drijft. Maar ze vallen dood neer, futloos en saai door Kidmans onvermogen om haar stem op een onthullende of karaktervolle manier te gebruiken.

Haar gezicht lijkt onmogelijk te kunnen bewegen: een blok uitdrukkingsloze schoonheid. In fel contrast met haar nek, kan Kidmans gezicht niets overbrengen. Haar mond verzorgt alle expressie waartoe ze in staat is — van glimlach tot pruillip — maar produceert slechts banaal gekwaak. Haar handen en armen overcompenseren het gebrek aan mimiek; ze lijken een eigen voorstelling te geven, wapperend en zwaaiend, of ongemakkelijk geplaatst op een heup of achter haar hoofd.

Om Kidman recht te doen: ze heeft een onmiskenbare aanwezigheid op het toneel, maar ze slaagt er niet in die uitstraling te vertalen naar haar spel of te gebruiken om haar personage als wetenschapper fascinerend te maken. Het niveau dat ze haalt is vergelijkbaar met dat van een verdienstelijke schoolvoorstelling. Er zit geen rode draad in het personage en het spel riekt naar melodramatische knulligheid. De scène waarin Kidman dubbelklapt van de pijn is lachwekkend; haar 'felle' uithaal naar een collega-wetenschapper ronduit potsierlijk. Ze oogt als een wezenloze wandelende tak, volkomen ongeloofwaardig.

Kidman zorgt ervoor dat de vertolking van Lindsay Lohan in Speed The Plow achteraf een openbaring lijkt.

Het is belangrijk om duidelijk te zijn over Kidmans tekortkomingen, omdat het personage dat ze speelt, Rosalind Franklin (althans in de geschiedschrijving die Ziegler aanhoudt), een gigant is in het ontrafelen van de DNA-helix. Een vrouw die werd verraden, gekleineerd en verslagen door een roedel egoïstische, schijnheilige en ronduit verwerpelijke mannen. Om het stuk te laten slagen moet Kidmans personage inspirerend, complex, lastig en buitengewoon zijn; overkomen als een middelmatige kantoorklerk is simpelweg niet genoeg.

Kidman is volkomen miscast en Grandage moet daarvoor de verantwoordelijkheid nemen. Franklin stierf op 37-jarige leeftijd; Kidman is 48. De rol had dus door een jongere, briljante actrice gespeeld moeten worden. Er is geen reden waarom een oudere actrice de rol niet zou kunnen spelen — Helen Mirren, Kristin Scott Thomas of Janet McTeer hadden het moeiteloos gekund. Maar Kidman is gecast om haar aantrekkingskracht op de poster, en dat straalt slecht af op zowel het stuk als het theater in het algemeen.

Foto: Johan Persson

Zieglers stuk is qua vorm niet revolutionair, maar het onderwerp is fascinerend. Eerder dit jaar behandelde Tom Morton Smiths Oppenheimer vergelijkbaar terrein (zonder de specifieke focus op de misogynie in de wetenschap) op een veel betere manier, waarvoor geen filmster op de poster nodig was om kritisch en commercieel succes te behalen. De productie van Grandage is lang niet zo inventief als die van Angus Jackson; in veel opzichten is het flets waar het opwindend zou moeten zijn. Het decor van Christopher Oram roept perfect de sfeer op van de ondergrondse kelder waar Franklin door haar mannelijke collega's gedwongen werd te werken, en toont tegelijkertijd de klassieke grandeur van King's College. Een vloer in de vorm van een schaakbord licht op verschillende manieren op en geeft een duidelijk beeld van de röntgenwereld waarin Franklin opereert.

Veel wordt aan de verbeelding van het publiek overgelaten. De dubbele DNA-helix, het centrale beeld van het stuk, wordt nooit getoond. Dat geldt ook voor de titulaire 'foto 51', die de uitspraak ontlokt: "Toen ik de foto zag, viel mijn mond open en sloeg mijn hart over". Het is lastig om deze keuzes als ideaal te beschouwen; het zien van de reeks foto's die Franklin nam, leidend tot de cruciale Foto 51, en het kunnen volgen van het werk dat Watson en Crick verzetten om de structuur van het DNA te ontrafelen, zou hebben geholpen bij het begrijpen van het wetenschappelijke jargon. Zeker bij gebrek aan een meeslepende hoofdrol moet de productie harder werken om de wetenschappelijke kern te verduidelijken. Een rampzalig moment met de geluidseffecten van een kloppend hart ontdoet het dramatische omslagpunt van alle spanning.

Van de bijrollen springt Joshua Silver eruit als Ray Gosling, de promovendus en assistent van Franklin. Silver zet de intellectuele buitenstaander perfect neer. Deels komisch en deels commentator: Silvers Gosling is volkomen raak.

Joshua Silver en Nicole Kidman in Photograph 51. Foto: Johan Persson

Stephen Campbell Moore en Edward Bennett, respectievelijk Wilkins en Crick, zijn beiden uitstekende acteurs, maar lijken in de verkeerde rollen te zitten. Ze hadden beter elkaars personages kunnen spelen. Nu spelen ze allebei te groot, waarschijnlijk omdat ze zich bewust zijn van de beperkingen van hun tegenspeelster en dit onterecht proberen te compenseren. Patrick Kennedy brengt het er beter vanaf als Franklins protegé en bewonderaar Don Caspar, maar Will Attenborough is te extreem als het warrige wonderkind James Watson. (Watson, Crick en Wilkins kregen allen de Nobelprijs, maar Franklin werd postuum niet geëerd.)

Eigenlijk had Zieglers stuk een enorme urgentie moeten hebben, gezien de recente discussies over seksisme in de academische wereld. Haar stuk toont de patriarchale en seksistische omgeving van de wetenschap in rauwe details — het is stuitend om te zien hoe mannen dit opmerkelijke en inspirerende brein behandelden, enkel omdat ze een mooie vrouw was. De productie van Grandage schuift die nare waarheid naar de achtergrond; de vrouwenhaat zou onder de microscoop moeten liggen, in plaats van te worden genegeerd in een waas van excentriciteit en ouderwetse herenclub-vriendschappen.

Ziegler haalt Peter Brooks regie van The Winter's Tale aan als een cruciaal moment in het stuk. Franklin zag die voorstelling; Wilkins niet. Franklin raakt niet uitgepraat over het spel van John Gielgud, maar herinnert zich de actrice die Hermione speelde niet meer. Ze zegt: "Ik vermoed dat ze simpelweg niet opviel." Dat is een metafoor voor Franklins eigen perceptie van haar leven en werk — ze denkt dat ze niet opviel. Natuurlijk is dat beeld onjuist. Franklin viel wel degelijk op; dat erkende Watson toen de Nobelprijs gezamenlijk aan hem, Crick en Wilkins werd uitgereikt.

In werkelijkheid speelde Diana Wynyard de rol van Hermione in die legendarische regie van Peter Brook. En helaas is het hier, in deze door Grandage geleide middelmatigheid, Kidman die niet opvalt.

Photograph 51 is nog tot en met 21 november 2015 te zien in het Noel Coward Theatre.