RECENSIE: Someone Who'll Watch Over Me, Minerva Theatre Chichester ✭✭✭✭

Someone Who'll Watch Over Me

Minerva Theatre, Chichester

15 september 2015

4 sterren

Het zou overal kunnen zijn. Niets aan de ruimte verraadt de locatie. De enorme rottende betonplaat die erboven hangt, met gangreneuze pijpen die uit de lekkende, zweterige onderbuik spugen, en roestvlekken die echoën van wandaden uit het verleden, is beklemmend en waakzaam – als een giftige spin die venijnig op zwarte draden boven zijn prooi loert. Wachtend. Aanwezig. Afschuwwekkend.

Daaronder is het nog erger. Een vuile, smerige, weerzinwekkende vloer. Slik, grind, slijm, stinkend water, uitwerpselen, dierensporen en keutels. Een plek die je de kriebels geeft, vochtig en troosteloos. Zonder licht. Zwaar verroeste metalen kettingen zijn in de vier hoeken van het schemerige betonnen vierkant geschroefd. Ze zien er pijnlijk uit, alsof ze zwerende wonden kunnen veroorzaken. Dunne, onaantrekkelijke matjes moeten doorgaan voor beddengoed. Je ziet de maden bijna kruipen in het donker, je hoort de vliegen zoemen, je ruikt de ranzige geuren van de klamme, wrede betonnen cel.

Twee mannen zijn aan het trainen. Zware baarden. Verwaarloosd. Gevangenen. Angstige, ontvoerde gevangenen. In een soort hel.

Dit is Frank McGuiness' toneelstuk uit 1992, Someone Who'll Watch Over Me, dat nu een herneming krijgt in Chichester in een regie van Michael Attenborough en een decorontwerp van Robert Jones voor het Minerva Theatre.

Het is een opmerkelijk stuk theater, afwisselend grimmig en bruisend van hoop. 'Meeslepend' is een woord dat tegenwoordig te vaak wordt gebruikt voor drama, maar het is hier volledig op zijn plaats om deze uitmuntend gedoseerde herneming te beschrijven. Meeslepend en inspirerend.

In het programmaboekje wordt McGuinness als volgt geciteerd:

"Ik wilde dat dit stuk gaat over hoe mensen overleven onder vreselijke omstandigheden. Hoewel die omstandigheden werkelijk schokkend en levensbedreigend zijn, zijn ze wel bevattelijk; je kunt de aard van het beestje begrijpen... Ik wilde dat het stuk over het hier en nu van deze drie mensen zou gaan en ik wilde onderzoeken hoe ze het volhouden, hoe ze erdoorheen komen en hoe ze eruit zullen geraken... er ontstaat een zeer diepe liefde tussen de mannen. Ze zijn er niet bang voor en willen er niet voor weglopen... Omdat deze mannen letterlijk aan de vloer gekluisterd zitten, moeten ze hun situatie wel onder ogen zien. Dat betekent dat hun afhankelijkheid van elkaar wordt versterkt, en dat het verlies van elkaar absoluut hartverscheurend zal zijn."

Attenboroughs strakke, scherpzinnige regie zorgt ervoor dat McGuiness' visie overkomt. Het stuk legt begrippen als angst en identiteit bloot, verbrijzelt absurde genderrollen en onderzoekt zorgvuldig wat het betekent om mens te zijn en wat er nodig is om overweldigende ontberingen te overleven.

Het stuk speelt zich af in Libanon, in de tijd voordat de wildgroei aan terroristische groeperingen en rebellen willekeurige ontvoeringen alarmerend alledaags maakte. Als het begint, delen twee mannen een claustrofobische cel; een Amerikaan en een Ier. De Amerikaan doet zijn best om de Ier te steunen en te bemoedigen. Later krijgen ze gezelschap van een oudere man, een Engelse academicus. Het stuk van McGuinness brengt hun leven in gevangenschap in kaart: de mechanismen die ze aannemen om de verveling van de meedogenloze gevangenschap te verdragen, de vriendschap en afhankelijkheid die tussen de drie ontstaat, de manier waarop elk fungeert als een combinatie van vader en moeder voor de anderen, en de verpletterende realiteit wanneer de onvermijdelijke scheiding plaatsvindt.

Het intens suggestieve decor van Jones, prachtig uitgelicht door Paule Constable – die met schaduwen en diffuus licht op meesterlijke wijze de troosteloze wanhoop etst – speelt een sleutelrol in het overbrengen van de sfeer en de plechtige gruwel van het stuk. Terwijl je naar deze mannen kijkt, terwijl de tijd onverbiddelijk voor hen voortkruipt, verbaas je je erover hoe ze ook maar één dag op zo'n plek konden overleven, laat staan eindeloze maanden. Jones en Constable brengen de afschuwelijke wanhoop van de vreselijke opsluiting van de gijzelaars volledig over.

Rory Keenan is verbazingwekkend goed als de Ier, Edward. Verwaand, brutaal, agressief mannelijk (hij is verslaggever) – Edward legt de meest complete weg af van de drie gevangenen. We zien hem vanaf het begin van zijn gevangenschap, door de fasen van wrok, angst, rebellie, hartzeer, verveling, verlating, nostalgie, hysterie, een zenuwinzinking en dan, opmerkelijk genoeg, op het punt van vertrek: gespannen maar hoopvol. In minder bekwame handen had dit een onopvallende rol kunnen zijn, maar Keenan grijpt de rol bij de keel en perst er elke nuance en kracht uit.

Er zijn veel buitengewone momenten van Keenan. Hoogtepunten zijn zijn improvisatie van overwinningen in de paardenraces; de krachtige sequentie aan het begin van de tweede akte wanneer Edward zijn ontvoerders openlijk tart en weigert te eten; de absurde, maar ongelooflijk ontroerende "Chitty Chitty Bang Bang"-scène, waarin hij en Michael (David Haig) doen alsof ze over Europa vliegen, op weg naar huis; de stille, schrijnende gruwel wanneer hij zich aankleedt om te vertrekken. Al deze momenten zijn door Keenan voortreffelijk gedoseerd, messcherp en dwingend. De getergde blik in zijn ogen gedurende het stuk is opmerkelijk en zal je nog lang bijblijven.

Er zijn twee adembenemende scènes waarin zowel Keenan als Haig schitteren. De eerste betreft een van de pogingen van Haig’s personage om de zinnen te verzetten. Hij begint de Wimbledon-finale van 1977 na te doen, waarin Virginia Wade Betty Stôve versloeg, waarbij hij met zijn mond komische plopgeluiden maakt van een stuitende tennisbal. Keenans personage is eerst geërgerd door het geluid, maar doet dan mee en speelt op hilarische wijze koningin Elizabeth II tijdens de trofee-uitreiking. Het gemak waarmee beide personages vrouwenrollen aannemen, nadat ze zo lang elkaars verzorgers en 'moeders' zijn geweest voor elkaar en Adam, hun Amerikaanse medegevangene, spreekt boekdelen over hoe tijd en noodzaak de maatschappelijke muren van genderhokjes hebben neergehaald.

Dit vormt de perfecte opmaat naar een andere scène. Haig heeft Keenan verteld hoe de Spartanen vóór een veldslag de tijd namen om elkaars haar te kammen, een daad van intimiteit en vertrouwen als voorbereiding op de gruwelijke strijd. Vlak voordat Keenan de cel voor de laatste keer verlaat, diept hij een kam op en stelt aarzelend voor om Haigs haar te kammen. Onhandig en teder kammen beide mannen het haar van de ander. Alleen wie een hart van titanium heeft, zou niet geraakt worden door dit onthullende moment van intimiteit. Zonder woorden tonen beide acteurs hoe ver hun personages zijn gekomen, de veranderingen die hebben plaatsgevonden en de solidariteit die is gegroeid uit angst en acceptatie. Het is indrukwekkend om te zien.

Ook Haig is in topvorm. Soms kan zijn zeer gekunstelde, typisch Engelse stijl averechts werken voor sommige rollen, maar hier niet. Zijn pietluttige, pedante en wat fletse personage is de perfecte Engelse academicus onder hoogspanning. Van de drie gevangenen neemt hij op de meest innemende manier de moederrol op zich voor zijn medegevangenen, waardoor hij ervoor zorgt dat zijn mannelijkheid niet bezwijkt onder de gevangeniservaring. Haig is op zijn best in de scènes met Keenan, maar is ook hartverscheurend effectief in de slotscène, wanneer hij van binnen bijna bezwijkt bij de confrontatie met de duisternis van de eenzaamheid.

Het derde lid van de cast, Adam Rayner, speelt de Amerikaanse gevangene met verve. Hij is misschien niet zo betoverend als Keenan, of zo innemend als Haig, maar als de drie samen op dreef zijn, is het onweerstaanbaar. In zekere zin geeft McGuinness het karakter van de Amerikaan Adam niet met evenveel detail of zorg vorm als Haigs Michael en Keenans Edward. Zonder de kansen die Keenan en Haig krijgen, lijkt Rayner niet van hetzelfde kaliber. Maar het stuk kan onmiskenbaar niet zonder het Amerikaanse personage, en Rayner zorgt ervoor dat de voorstelling staat als een huis.

Alle drie de acteurs zijn bedreven in het blootleggen van de diepere lagen en het werken met de technieken van McGuinness om de grenzen van de menselijkheid te verkennen. De specifieke taalproblematiek van de drie mannen, samen met hun individuele relaties met hun vaders (die hen werkelijk definiëren), geven hen zowel gemeenschappelijke ervaringen als punten van scherp contrast.

Het Minerva Theatre is de perfecte ruimte voor dit ongelooflijk intense en verontrustende stuk. Maar dat hoeft een transfer naar West End niet in de weg te staan. Dit is een geweldige herneming van een stof-tot-nadenken-gevend stuk; een stuk van zijn tijd, maar met duidelijke parallellen met de moderne wereld van rebellie, terrorisme en veranderende opvattingen over mannelijkheid. Dit is een toneelstuk over iets waar weinig mensen uit de eerste hand ervaring mee hebben – maar het heeft iedereen die het ziet veel te zeggen. De productie is van de hoogste plank en Keenan levert een glansprestatie.

Ga het zien.

Maar wees voorbereid op een confrontatie. En wees voorbereid om geraakt te worden.

Someone To Watch Over Me is tot 10 oktober 2015 te zien in het Minerva Theatre, Chichester