RECENSIE: The House Of Bernarda Alba, National Theatre ✭✭✭✭

Paul T Davies recenseert Lorca's The House Of Bernarda Alba in het National Theatre.

Harriet Walter. Foto: Marc Brenner The House of Bernarda Alba. National Theatre.

28 november 2023

4 Sterren

Direct na de begrafenis van haar echtgenoot kondigt Bernarda Alba een periode van acht jaar rouw aan, waarin ze zichzelf en haar vijf dochters opsluit in hun verstikkende huis. Bernarda, Lorca's laatste meesterwerk dat slechts enkele weken voor zijn executie werd opgevoerd, wordt gezien als een metafoor voor het Spaanse fascisme en de burgeroorlog van 1936. Het decorontwerp van Merle Hensel creëert letterlijk een gevangenis over drie verdiepingen, waarbij elke kamer fungeert als een cel en er nauwelijks privacy is; het voelt als een kruising tussen Lorca en de serie Prisoner Cell Block H. Voor mij is dat de grootste zwakte van deze productie. De veelgeprezen regisseur Rebecca Frecknall (bekend van Cabaret en A Streetcar Named Desire) zet letterlijk een tl-licht op zaken en emoties die normaal verborgen blijven of slechts subtiel worden gesuggereerd. In de meeste producties zie je geen mannen en blijven de dorpsbewoners buiten beeld, maar Frecknall haalt de lokale hunk Pepe El Romano al vanaf het begin het toneel op. Pepe is verloofd met de oudste zus Angustias — een puur zakelijke regeling omdat zij haar vaders fortuin erfde — maar hij duikt elke nacht het bed in met de jongste zus Adela. Pepe danst als de bronstige hengst uit de derde akte continu door het beeld. Ook de dorpsbewoners die wraak eisen op een arm dorpsmeisje dat haar onwettige kind doodde, zijn door de hele voorstelling verweven, wat overbodig aanvoelt. Het stuk begint ons te dicteren wat we moeten voelen, in plaats van de gevoelens van de personages te tonen.

The House of Bernarda Alba. Foto: Marc Brenner

Voor mij zorgt dit voor een tweedeling in de productie; terwijl de regie-vondsten de aandacht afleiden, is de cast namelijk voortreffelijk. Het thema en de onderdrukking zijn nog altijd pijnlijk actueel, met een magnifieke Harriet Walter als Bernarda die de troepen aanvoert. Te vaak dreigt Bernarda te worden neergezet als een eendimensionale tiran in haar wreedheid, maar hier niet. Het voordeel van dit open huis is dat we haar privé-angst zien wanneer ze niet bij haar dochters of bedienden is; we zien de druk die ze zichzelf en de samenleving heeft opgelegd. Haar eerste en laatste gesproken woord in het stuk is "Stilte", en ze doet iets met die laatste stilte dat ik een acteur nog nooit heb zien doen. Het is hartverscheurend en een van de theatrale hoogtepunten van het jaar. Ze wordt perfect bijgestaan door Thusitha Jayasundera als de sublieme Poncia, de lijdzame en trouwe dienstmeid die fungeert als surrogaatmoeder voor de meiden. Ze vermaakt hen met pikante verhalen over haar man en ziet de tragedie zich ontvouwen, terwijl Bernarda blind blijft voor de werkelijkheid. Eileen Nicholson steelt bijna de show als Bernarda’s aan dementie lijdende moeder, Maria Josefa — het meest vrije lid van het huishouden. Zij spreekt de waarheid over de dochters terwijl ze rouwt om haar zoon en het gebrek aan mannen in huis. De dochters zijn stuk voor stuk uitstekend; de snelkookpan-situatie maakt hen tot elkaars cipiers. Zelfs op een kaal toneel zou hun spel me volledig hebben gegrepen.

Foto: Marc Brenner

De bewerking van Alice Birch, mogelijk beïnvloed door haar werk met Clean Break, doorspekt het script met 'f-bombs'. Dit voelt erg onnatuurlijk uit de monden van deze onderdrukte vrouwen uit de jaren 30, al benadrukt het wel de uitzichtloosheid van hun situatie. Voor mij vergroot dit de tegenstelling die de kern van deze productie vormt. Hoewel onmiskenbaar inventief, is het acteerwerk zo krachtig dat de regie vaak de aandacht afleidt van het ensemble.