Dawno zaginione sztuki Agathy Christie

Mark Ludmon jest pod wrażeniem dawno zaginionej sztuki Agathy Christie, The Lie – jednej z niedawno odnalezionych w zbiorze scenariuszy.

Agatha Christie (fot.: The Christie Archive Trust) Najlepiej znana jest z powieści kryminalnych, ale Agatha Christie dzierży też rekord jako najczęściej wystawiana brytyjska dramatopisarka w historii. Ma na koncie 30 sztuk i jako pierwsza kobieta doprowadziła do sytuacji, w której trzy jej tytuły grano równocześnie w londyńskim West Endzie: w latach 50. The Mousetrap – późniejszy rekordzista jako najdłużej grany spektakl w Londynie – doczekał się kolejno Witness for the Prosecution oraz Spider’s Web. Skala jej teatralnej twórczości w pełni ujawniła się dopiero wtedy, gdy producent teatralny Julius Green natrafił, pracując nad książką Curtain Up: Agatha Christie: A Life in the Theatre, na pakiet niepublikowanych scenariuszy. Część z nich ukazała się już drukiem nakładem Samuel French w ramach Agatha Christie Collection – od sztuk scenicznych po scenariusze radiowe i telewizyjne – ale jeden tekst wciąż pozostaje nieopublikowany: The Lie.

Uważa się, że The Lie powstało w połowie lat 20. XX wieku – to niezwykły dramat podejmujący wątki relacji, które w tamtych czasach mogłyby wywołać skandal. Utrzymany w estetyce naturalistycznego dramatu końca XIX wieku, z domieszką melodramatu, odsłania prawdę kryjącą się pod pozorami idealnej podmiejskiej rodziny, a cała akcja rozgrywa się w ciągu jednego wieczoru. Temat małżeńskiej niewierności musiał być szczególnie osobisty dla Christie, która w 1926 roku odkryła, że jej pierwszy mąż, Archie, ma romans z młodszą kobietą. Po debiucie powieściowym – The Mysterious Affair at Styles z Herkulesem Poirotem (1920) – i po tym, jak w 1926 roku stała się bohaterką pierwszych stron gazet, gdy zniknęła i zameldowała się w hotelu w Harrogate pod fałszywym nazwiskiem, Christie mogła uznać, że The Lie narobi sensacji z zupełnie niewłaściwych powodów.

Po wydobyciu sztuki z archiwów Agathy Christie Green zorganizował jednorazowe czytanie performatywne w 2018 roku w Palace Theatre w Paignton w hrabstwie Devon, niedaleko rodzinnego Torquay autorki. The Lie wciąż nie doczekało się pełnej realizacji scenicznej, ale jest już dostępne jako adaptacja audio autorstwa Greena i asystenta reżysera Martina Lewtona, pierwotnie wyemitowana w BBC Radio 4 29 sierpnia, a obecnie dostępna w BBC Sounds do 26 września 2020 roku. To opowieść o rodzinie w chwili kryzysu, gdy flirt młodej żony z innym mężczyzną grozi zburzeniem małżeństwa, które – jak się okazuje – już wcześniej było w tarapatach. Nikt tu nie ginie, a jednak całość wciąga: akcja delikatnie skręca i meandruje ku zaskakującemu, a być może i problematycznemu finałowi. Mimo wysokiej stawki dramatycznej adaptacja audio odsłania dowcip i ironiczną nutę, które na scenie mogłyby wybrzmieć znakomicie – obok momentami nazbyt napuszonych kwestii ocierających się o melodramat. Dzięki subtelnemu rozumieniu miłości i małżeństwa sztuka jest szczególnie interesująca, bo podkreśla kruchą pozycję kobiet w patriarchalnym społeczeństwie lat 20. Na razie Samuel French i Concord Theatricals proponują do przyszłych realizacji scenicznych inne teksty odnalezione przez Greena: od kryminału i komedii po historyczny epos, a nawet musical. Wśród nich jest autorska adaptacja powieści The Secret of Chimneys, której nie wystawiono za życia Christie, oraz jej pierwsza sztuka – Black Coffee z 1930 roku – z Herkulesem Poirotem, rzadko pojawiającym się na scenie, bo autorka usuwała go z własnych adaptacji powieści: Appointment with Death, Murder on the Nile, Five Little Pigs i The Hollow. Towards Zero to kolejna adaptacja sceniczna jednej z jej powieści – alternatywa wobec innej wersji, którą napisała ze swoim okazjonalnym współpracownikiem Geraldem Vernerem; tę wystawiono w ubiegłym roku w The Mill at Sonning w Berkshire. Morderstwo jest też w centrum The Unexpected Guest oraz komedii Spider’s Web i Personal Call, ale istnieje kilka sztuk bez zagadki zbrodni do rozwiązania, jak A Daughter’s A Daughter – kolejny dramat z kobiecą bohaterką, który Christie później przerobiła na powieść pod swoim „niekryminalnym” pseudonimem Mary Westmacott.

Zainspirowany jej zainteresowaniem archeologią historyczny epos Christie to Akhnaton – opowieść o politycznych intrygach na dworze egipskiego króla. The Stranger jest jej własną adaptacją gotyckiego opowiadania Philomel Cottage o kobiecie drżącej o życie – znów jako alternatywa dla scenicznych przeróbek innych autorów. Zbiór Samuel French obejmuje też telewizyjną sztukę Wasp’s Nest, wyemitowaną w 1937 roku, oraz słuchowiska radiowe Personal Call i Butter in a Lordly Dish. Jednym z najbardziej intrygujących utworów jest kryminalne słuchowisko The Yellow Iris, w którym pojawia się nie tylko Poirot, ale i piosenki – z muzyką Michaela Sayera i tekstami Christophera Hassalla. Jak podkreśla Concord Theatricals, część z tych dramatów radiowych można by zaadaptować na scenę, co zwiększa szanse, że Christie utrzyma pozycję najczęściej wystawianej dramatopisarki w Wielkiej Brytanii.

Posłuchaj The Lie w BBC Sounds Pełną Agatha Christie Collection znajdziesz w Samuel French