Fascisme uit de jaren 30 vormt de inspiratie voor Tracy-Ann Obermans Shylock

Tracy-Ann Oberman over Shylock spelen als een East End-matriarch in de aankomende tournee van The Merchant of Venice

Tracy-Ann Oberman heeft Shakespeare’s The Merchant of Venice altijd verafschuwd. Sinds ze het stuk op school bestudeerde, zit ze met de extreme antisemitische ondertoon van de personages: hun taal en gedrag tegenover de Joodse geldschieter Shylock. “Ik voelde me er diep ongemakkelijk bij wanneer iedereen zat te lachen om: ‘My ducats, my daughter’, en vervolgens Shylock-imitaties deed, met dat handenwrijvende gedoe,” herinnert ze zich, “en dan aan het einde lachend toekijken terwijl die oude man zijn baard werd afgeschoren en hij, nadat hij alles was kwijtgeraakt, werd weggesleept.”

Toch heeft Oberman besloten dit beladen stuk aan te pakken en een nieuwe manier te vinden om met het antisemitisme om te gaan – door zelf Shylock te spelen. Samen met regisseur Brigid Larmour werkte ze een concept uit waarin Shylock verandert in een arbeidersklasse-matriarch in het Londense East End van de jaren dertig, toen Oswald Mosley’s British Union of Fascists, in de geest van wat er in nazi-Duitsland gebeurde, Joodse mensen aanviel. “Ik wilde zien wat er gebeurt als je van Shylock een sterke, boze vrouw maakt: een overlever met één dochter, Jessica, aan wie ze een beter leven wil geven, terwijl ze zich staande probeert te houden tegen het antisemitisme van de jaren dertig.”

De productie gaat in september in première bij Nuffield Southampton Theatres, waarna ze doorreist naar Liverpool Playhouse, Watford Palace Theatre, Leeds Playhouse en tot slot het Rose Theatre in Kingston upon Thames in Zuid-Londen in november. De tournee sluit aan bij de herdenking van de Battle of Cable Street: op 4 oktober 1936 kwamen de arbeidersgemeenschappen van Oost-Londen bijeen om een protestmars van Mosley’s fascistische blackshirts te verdrijven. Naar schatting 20.000 mensen hielden hen tegen, met stoelpoten, rotte groenten en andere geïmproviseerde wapens – en daar zat ook Obermans eigen familie tussen. “De verhalen waarmee ik ben opgegroeid gingen over sterke matriarchen die samen met hun dochters en zonen op de frontlinie stonden, vrachtwagens omkeerden en knikkers uit de ramen gooiden,” zegt ze.

Haar overgrootmoeder Annie was aan de Russische pogroms in Belarus ontsnapt en vestigde zich met haar man Isaac in de buurt van Cable Street. Daarna runde ze het kledingbedrijf van de familie “met ijzeren hand”. Er waren ook twee oudtantes: “Machine Gun” Molly, die eveneens het bedrijf leidde, en Sarah Portugal, “die een streep felrode lipstick droeg en een pijp rookte”. Deze “bijzonder sterke matriarchale figuren” hebben Oberman haar hele leven geïnspireerd – en nu ook in haar vertolking van een vrouwelijke Shylock.

Haar familie was bovendien van jongs af aan socialistisch, benadrukt Oberman. “Ze speelden een enorme rol in de vorming van de vakbeweging en de Labour Party.” Dat heeft haar woede aangewakkerd over het falen van de partij om antisemitisme in eigen kring aan te pakken, waardoor ze – net als onder anderen Rachel Riley – het doelwit werd van venijnige, met haat gevulde beledigingen op Twitter. “Wat me zo raakte, was dat dit míjn partij was: mijn erfgoed, mijn geschiedenis, mijn familie.” Ze merkt op dat de gifstroom ook sterk misogyn was en vooral op vrouwen werd gericht. Tegelijk hebben haar ervaringen haar activisme juist versterkt, en met de bredere toename van antisemitisme in post-Brexit-Brittannië is haar nieuwe kijk op The Merchant of Venice actueler dan ooit. “Dat stuk is de afgelopen jaren als activist echt bij me binnengekomen, omdat ik mezelf op de frontlinie terugvond – vooral op social media – terwijl ik me uitsprak tegen een groeiende golf van antisemitisme en anti-Joodse uitspraken.”

Een belangrijk onderdeel van de tournee wordt het educatieprogramma, met plannen om te laten zien hoe populair het fascisme in Groot-Brittannië in de jaren dertig was, met name onder de aristocratie. Daaronder vallen ook activiteiten van Leeds Playhouse die een andere sleutelgebeurtenis belichten: de Battle of Holbeck Moor op 27 september, slechts een week vóór Cable Street. Destijds nauwelijks in het nieuws, maar daarbij trok de British Union of Fascists vanuit het centrum van Leeds richting een bijeenkomst op Holbeck Moor ten zuiden van de stad, waar ze stuitten op zo’n 30.000 mensen die vastbesloten waren hen tegen te houden. Mosley zelf raakte lichtgewond nadat hij door een grote steen op zijn hoofd werd geraakt. Oberman wijst erop dat de generatie van haar jonge dochter alles leert over de burgerrechtenbeweging in de VS, maar vrijwel niets over die in het VK. “Geen van hen weet iets over dat moment op Cable Street, toen Oswald Mosley zijn fascisten hier de straat op bracht met een anti-Joodse agenda, en alle arbeidersgemeenschappen samen opstonden en zeiden: je komt er niet door. Het grotere – en wat dit zo spannend maakt – is dat het een groot educatief project wordt dat het land eraan herinnert dat wij óók onze eigen burgerrechtenbeweging hadden, toen arbeidersgemeenschappen opstonden en zich verenigden tegen fascisme vanuit de hogere klasse.”

Larmour, artistiek directeur van Watford Palace Theatre ten noorden van Londen, zegt ook dat ze hoopt dat deze productie mensen eraan herinnert “hoe dichtbij het fascisme in dit land in de jaren dertig kwam. Vergeten is gevaarlijk.” Ze is bovendien enthousiast over hoe Obermans concept een stuk “openbrak” waarin de koopman Antonio en de heldin Portia eropuit zijn om een Joodse zakenman met een jonge dochter te verslaan. “Toen Tracy zei dat ze zich Shylock voorstelde als zo’n East End-matriarch, dacht ik: wat heerlijk – dit geeft mij een ingang naar Antonio en Portia, die voor mij altijd heel problematische personages zijn. We kunnen het dan hebben over Engels fascisme, over Oswald Mosley, over de aristocratische steun voor fascisme die in het oorlogsverhaal nogal is weggezakt. Ik zie Antonio dus als een soort Mosley-figuur – charismatisch – en Portia misschien als een beter opgeleide Diana Mitford; dat geeft het stuk kleur. Deze personages zijn natuurlijk glamoureus en fascinerend – we willen meer van ze zien.”

Het is niet de eerste keer dat regisseurs proberen het antisemitisme van het stuk te bevragen, dat gangbare opvattingen over Joodse mensen in het Elisabethaanse Londen weerspiegelde. Door Joodse acteurs als Shylock te casten, hebben moderne producties de tragedie van zijn lot benadrukt en hem neergezet als slachtoffer van spot en manipulatie door de anderen. Sommige regisseurs hebben ook de tekortkomingen en het verwerpelijke gedrag van de christelijke personages willen uitlichten, met de suggestie dat Shakespeare antisemitisme misschien bevroeg of onderzocht. Oberman is echter vastbesloten om van haar Shylock geen slachtoffer te maken. “Het maakt niet uit hoe vaak ik een productie van The Merchant of Venice heb gezien of hoe het ook is ingekaderd: mensen hebben óf medelijden met hem, óf ze lachen hem uit, en ik weet niet wat erger is.” Met de kracht van haar familie en haar activisme achter zich is het duidelijk: haar Shylock wordt geen figuur om medelijden mee te hebben, maar een portret van overleven.

TOURNEESCHEMA THE MERCHANT OF VENICE