RECENSIE: 3 Winters, Lyttleton Theatre ✭✭✭

3 Winters in het National Theatre. Foto: Ellie Kurttz 3 Winters

Lyttleton Theatre

10 december 2014

3 Sterren

Het is bijna pikdonker in de grote kamer, die een vergane glorie uitstraalt. Er hangen mooie schilderijen aan de muur, maar de eigenaren hebben de plek duidelijk achtergelaten. Sommige meubels zijn afgedekt met lakens. Een vrouw slaapt onrustig op de bank, onder een deken tegen de kou. Tegenover haar ligt een stel te slapen op een matras. Naast hen staat een grote reiswieg waarin een baby in de armen van Morpheus ligt te pruttelen. Het is diep in de nacht.

Een deur achterin de kamer gaat open. Er verschijnt een silhouet. Wild rood haar valt over haar schouders. Ze lijkt een nachtjapon te dragen, maar dat is niet duidelijk. Aarzelend stapt ze de donkere kamer binnen. Een vloerplaat kraakt. De vrouw op de bank is direct alert, angstig, waakzaam. Ze maakt het stel wakker en vraagt of ze iets hoorden. Niets. Ga slapen, mompelen ze.

Nu moediger beweegt de schim zich de kamer in, tussen de slapers door naar de voorkant van het toneel. Opnieuw kraakt de vloer onder haar voeten. Dit keer is de vrouw op de bank resoluut: er is iemand. De man staat op om rond te kijken en verstijft plotseling volledig. Er staat iemand en hij staart haar recht aan.

De lichten gaan aan en ze wordt onthuld. De uitdrukking op het gezicht van de vrouw op de bank is een buitengewone combinatie van wanhoop, hoop en afschuw. Deze twee vrouwen kennen elkaar. Hoe? Waarom? En wat betekent het?

Deze vragen vormen de emotionele kern van het nieuwe stuk van Tena Štivičić, 3 Winters, dat nu zijn wereldpremière beleefde in het Lyttleton Theatre in een regie van Howard Davies. Het stuk biedt een bondige introductie tot de politiek en de diepe verschrikkingen die Joegoslavië (zoals het was), Kroatië, Servië en Slovenië sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben getekend. Het zit letterlijk vól met details over het wisselende politieke lot van de stad Zagreb en in het bijzonder over de eigendom van een statig herenhuis. Ooit bewoond door een welgestelde familie, werd het na de oorlog in beslag genomen en op bevel van het nieuwe communistische regime verdeeld onder drie gezinnen.

Štivičić plaatst de handeling in drie afzonderlijke periodes: de directe nasleep van de oorlog in 1945; het jaar 1990 toen Slobodan Milošević als leider van Servië de confrontatie aanging met zijn medebestuurders en de Communistische Bond van Joegoslavië uiteenviel; en 2011, de tijd waarin Kroatië lobbyde voor toetreding tot de Europese Unie.

Tegen dit decor van politieke gebeurtenissen en manoeuvres vertelt Štivičić het verhaal van één huis en zijn geheimen. Karolina en haar vader bezaten het huis, maar hij stond aan de verkeerde kant van de oorlog en vluchtte na afloop naar Zuid-Amerika. Hij had Karolina in een psychiatrische inrichting laten opsluiten, maar toen de stad werd bevrijd, liep ze gewoon haar gevangenis uit en keerde terug naar haar ouderlijk huis.

Maar de communisten hadden het opgeëist; ze wist aan hun zoektochten te ontsnappen en bleef in de verborgen hoeken en gaten van het huis wonen. Dan krijgen Rose, haar man Alexander, Rose's moeder Monika en de baby Masha een verdieping toegewezen. Alexander en Monika zijn diep onder de indruk van de ruimte en luxe die zij, 'simpele boeren' in hun eigen ogen, nu mogen bewonen. Rose's visie op de toekomst is echter heel anders.

Het is geen toeval. Rose kent 'de Generaal', was een oorlogsheldin in het verzet en mocht haar eigen huis kiezen. Haar keuze is doelbewust. Ze kiest het huis waaruit haar moeder kort na Rose's geboorte hardhandig werd uitgezet. Karolina schopte haar eruit, zonder zich te bekommeren om de baby die een warm thuis nodig had. Deze daad veroordeelde Monika en Rose tot een zwaar leven, dat voor Rose nog zwaarder werd toen ze als kind een boodschap moest bezorgen en kilometers door de sneeuw liep op kapotte klompen; haar voeten bleven voorgoed misvormd door bevriezing.

En daar zijn ze dan: plotseling weer samen, in het holst van de nacht, de rollen omgedraaid, de machtsverhoudingen gekanteld, de mogelijkheden eindeloos.

En dat is alleen nog maar 1945.

En dat is helaas ook het grootste probleem van het stuk. De scènes uit 1945 zijn werkelijk bedwelmend; de andere twee tijdperken zijn in vergelijking daarmee vermoeiende familieruzies, overladen met tekst over politiek en de staat van Kroatië. Op een paar uitzonderingen na is iedereen in de scènes uit 1990 en 2011 saai, kil of ronduit irritant.

De uitzonderingen zitten allemaal in de scènes van 1990: de oudere Karolina (een sterke vertolking van Tracy Bargate, die inviel voor de zieke Susan Engel), de oudere Alexander (prachtig ingetogen gespeeld door James Laurenson; zijn lange monoloog over zijn paard is werkelijk aangrijpend) en de jonge Lucia, de vroegrijpe dochter van Masha (een geloofwaardige en heerlijke rol van Charlotte Beaumont).

Vooral Siobhan Finneran stelt teleur in de sleutelrol van Masha, de dochter van Rose in zowel de scènes van 1990 als 2011. Zonder enige zweem van warmte of moederlijke tederheid slaat Finneran de plank volledig mis. Dit personage is geen bittere dienstmeid uit Downton Abbey; ze is een veel complexere, fascinerendere en toegankelijkere vrouw. Dat regisseur Davies toestaat dat Finneran het stuk op deze manier ondermijnt, is onvergeeflijk.

Overigens is dit niet het enige zwarte gat in de casting. Masha’s echtgenoot Vlado verdwijnt spoorloos in de handen van Adrian Rawlins; hij speelt druk, manieristisch en is constant aan het 'acteren', waardoor hij er niet in slaagt een geloofwaardige man van vlees en bloed neer te zetten. Eigenlijk halen, afgezien van Laurensons Alexander en Alex Jordans getroebleerde Marko, geen van de mannen meer dan een krappe voldoende. Daniel Flynt als Karl roept zelfs de vraag op hoe hij in vredesnaam bij het National Theatre terecht is gekomen.

Soms is het lastig te begrijpen wat Howard Davies dacht. Het Britse publiek kent de recente geschiedenis van Kroatië waarschijnlijk niet in detail, terwijl dat essentieel is voor de scènes uit 1990 en 2011. Als regisseur was het zijn taak om het publiek te laten genieten van de achtergrondinformatie en ervoor te zorgen dat de personages uitnodigen tot medeleven. Zonder die inspanning voelt het stuk van Štivičić meer als een lezing dan als een toneelstuk.

Deels ligt de fout bij de tekst. De scènes uit 1945 werken het best omdat de politieke achtergrond helderder is en de invloed daarvan op de personages tastbaar is. Alles in 1945 is glashelder.

In de latere decennia zitten de personages minder diep in de gebeurtenissen; ze zijn eerder toeschouwers die veel praten, maar de dialoog definieert hen niet. Het zijn de oudere versies van de personages uit 1945 (met uitzondering van Finnerans Masha) die de aandacht vasthouden. 1945 vormt hen nog steeds.

Jo Herbert is uitstekend als Rose, de verzetsstrijdster annex partijfunctionaris, die worstelt met de nieuwe orde, haar moeder, haar verminkte voeten, haar angstige man, haar baby, haar nieuwe huis en dan onverwacht Karolina, de vrouw die haar moeders leven verwoestte. Herbert brengt de pijn en de nieuwe macht prachtig over. Het is een intelligente, gelaagde prestatie.

Maar de grootste eer gaat deze avond naar Josie Walker (Monika) en Hermione Gulliford (Karolina). Walker is verbazingwekkend geloofwaardig als de bange, verloren Monika. Ze is nooit hersteld van de schande van haar ontslag door de grillige Karolina of de harde afwijzing door haar eigen ouders toen ze destijds met een buitenechtelijk kind hulp zocht. Walker brengt dit grotendeels zwijgend over. Vooral haar vermogen om Monika’s verwarring over de nieuwe communistische orde te tonen is indrukwekkend. Ze personifieert de oude Kroatische armoede, maar als een volwaardig karakter, niet als een cliché.

Gulliford maakt het beeld compleet; als de verbouwereerde voormalige aristocrate, nu overgeleverd aan de genade van de vrouw die ze ooit wegstuurde, is zij de perfecte tegenpool van Walker. Ze belichaamt de essentie van de oude Kroatische rijkdom. Er is een schitterende scène aan het einde van het eerste bedrijf waarin de twee de bank delen: beiden willen daar zijn, maar geen van beiden weet hoe ze zich tot elkaar moeten verhouden in deze nieuwe realiteit. Twee totaal verschillende wezens die elkaar nodig hebben om compleet te zijn. Een genot om naar te kijken.

Het was onmogelijk om je niet af te vragen waarom Davies Walker niet in de rol van Finneran had gecast, gezien de kracht van haar vertolking. Maar zodra Gullifords Karolina in de scènes van 1945 verscheen, was het antwoord duidelijk. Monika moet in balans zijn met Karolina, en van Finneran en Walker kon alleen Walker die harmonie en kracht bieden.

Maar het sterke acteerwerk in de scènes uit 1945 kan de avond niet redden; het stuk loopt vast en wordt bijna lachwekkend in de scènes uit de latere decennia. Davies krijgt het geheel niet tot een eenheid gesmeed.

De schrijfstijl van Štivičić in de scènes uit 1945 is meeslepend, levendig en vol warmte. Het publiek krijgt de geschiedenisles op een uiterst vermakelijke manier mee. Had zij haar stuk tot die tijd beperkt, dan was het resultaat waarschijnlijk bevredigender geweest.

De setting in drie tijdperken geeft ontwerper Tim Hatley echter de kans om alles uit de kast te halen. Er is duidelijk niet bezuinigd op het decor. Een vernuftig systeem van bewegende panelen zorgt voor soepele overgangen tussen de tijdperken in hetzelfde huis. Terwijl de panelen verschuiven, onthullen ze steeds weer een andere inrichting en sfeer. Soms is het effect magisch.

Er zijn echter onnodige projecties van filmbeelden uit de drie tijdperken die de informatie-overload alleen maar vergroten. James Farncombe’s belichting is daarentegen voorbeeldig en de muziek van Dominic Muldowney is effectief en sfeerverhogend.

Als uw kennis van de moderne Kroatische geschiedenis groter is dan die van de Engelse geschiedenis, zult u wellicht een andere ervaring hebben. Wie zich van tevoren inleest, vindt in de scènes van 1990 en 2011 misschien de diepgang die ik miste. Maar de scènes uit 1945 vereisen niets meer dan een open geest: het acteerwerk en de tekst doen daar de rest onder het toeziend oog van Davies.