RECENSIE: Birdland, Royal Court Theatre ✭✭✭✭

Birdland bij The Royal Court. Foto: Tristram Kenton Birdland

Royal Court Theatre

29 april 2014

4 sterren

Het komt niet vaak voor dat een decor het narratief letterlijk lijf geeft en de thema's zo krachtig onderstreept, maar dat is precies wat het ijzersterke ontwerp van Ian Macneil doet voor Simon Stephens' nieuwe toneelstuk, Birdland. De voorstelling beleefde haar première bij The Royal Court onder regie van Carrie Cracknell. Er is een werkelijk verbazingwekkend moment waarop het decor letterlijk begint open te barsten of, afhankelijk van hoe je het bekijkt, begint te verdrinken – net op het moment dat de wereld van de getroebleerde rockster Paul (gespeeld door Andrew Scott) om hem heen instort en hij ten onder gaat in een zee van overdaad, egoïsme en eenzaamheid.

Het is des te verrassender omdat de aanwezigheid van het water verborgen blijft tot het cruciale moment. Het ligt daar gewoon in het zicht, maar het trekt de aandacht niet; stil en zwart wacht het tot het gevoeld wordt. In die zin is het een metafoor voor de naderende ondergang en desintegratie die Paul dreigt te verslinden.

MacNeil heeft met dit decor echt iets prachtigs neergezet. Het slaagt erin om veel verschillende dingen tegelijk te zijn – precies zoals Paul ook vele gedaantes tegelijk aanneemt: ster, beste vriend, cliënt, baas, kind, minnaar, slachtoffer, ordinaire smeerlap, een zachtaardige verloren ziel en een driftkikker. Het uiterlijk van het decor verhult de gelaagdheid van de compositie, waardoor het eenvoudiger oogt dan het in werkelijkheid is.

Cracknell benut elke centimeter van het decor optimaal (met uitzonderlijk sfeervol lichtontwerp van Neil Austin), net zoals elk aspect van Pauls persoonlijkheid wordt verkend. Het script van Stephens biedt een reeks scènes die de hoogte- en dieptepunten belichten van het leven van een moderne rockster, verslaafd aan excessen en blind voor de gevolgen. Elke scène belicht een andere kant van Pauls leven en strapatsen, en elke scène speelt zich af in een ander deel van het decor, met een eigen belichting en sfeer.

De teksten van Stephens zijn niet per se vernieuwend of diepgaand, hoewel het toedienen van cocaïne via de ogen in zekere zin een uniek beeld vormde. Interessant is echter dat Stephens het verhaal vanuit verschillende perspectieven vertelt terwijl Paul over de catwalk richting zijn decadente ondergang pirouetteert. Door een vaste groep acteurs een veelvoud aan rollen te laten spelen, benadrukt Cracknell de theatraliteit die constant aanwezig is in Pauls leven. Hiermee wordt de theatrale vormgeving een even belangrijk onderdeel van zijn bestaan als elk ander aspect. Door de vertolkingen expliciet theatraal te maken, raakt Cracknell feilloos aan de drijfveren achter Pauls zelfdestructie.

Het tempo van de voorstelling golft; soms raast het met een bijna verblindende vaart voorbij, op andere momenten vertraagt het volledig om de balans op te maken van wat er precies is gebeurd. De grotendeels uitstekende cast slaagt er glansrijk in om deze visie tot leven te wekken.

In het middelpunt van dit alles staat Andrew Scott, die als Paul zowel een schitterend juweel als het gitzwarte hart van een roofzuchtig beest vertolkt. Hij is werkelijk hypnotiserend. Zijn precisie met taal – de manier waarop hij het woord 'peach' uitspreekt roept een hitsige sensualiteit op die tegelijkertijd verleidelijk en neerbuigend is – en zijn fenomenale vermogen om een zin op een totaal onverwachte manier te brengen, gecombineerd met een rauwe fysieke aanwezigheid, zorgen voor een nietsontziend eerlijk portret van de excessen die gepaard gaan met moderne roem.

Scott is ook sterk in het belichten van de breekbare binnenkant van personages die naar buiten toe barsten van bravoure. Dat doet hij hier op voorbeeldige wijze: hij biedt minieme inkijkjes in het werkelijke, bange en gedesoriënteerde kind dat schuilgaat achter de glitter en de verwachtingen van het supersterrendom.

Ondanks dat is dit zeker niet Scotts beste werk. Deze maniertjes en tics hebben we vaker van hem gezien, soms met meer effect. In plaats van verrassend of grensverleggend, is zijn Paul precies wat je van deze getalenteerde acteur zou verwachten. Het had de voorstelling goed gedaan als Cracknell hem naar andere, duistere oorden had durven meenemen.

Alex Price is fantastisch als Johnny, Pauls mede-muzikant en beste vriend. De openingsscène waarin hun hechte vriendschap wordt neergezet, is een van de hoogtepunten van de productie. Wanneer Paul vervolgens Johnny’s wereld kapotmaakt door een daad van adembenemende zelfzucht en jaloezie, levert dat, samen met de pijnlijke bekentenis die volgt, de meest indrukwekkende momenten van de voorstelling op. Het is de subtiele maar trefzekere acteerprestatie van Price die ervoor zorgt dat je als toeschouwer echt met de personages meeleeft.

Daniel Cerqueira is uitmuntend als de gluiperige maar alomtegenwoordige agent en als Pauls berooide maar eerlijke vader (naast andere, prachtig neergezette rollen). Elk personage dat hij speelt is totaal anders en vloeit nergens in elkaar over, zelfs niet bij bliksemsnelle wisselingen. Als vader is hij het meest effectief; die scène zindert van de pijn. Maar zijn agent is ook perfect getroffen en laat Paul uiteindelijk haarscherp zien wie de meester is en wie de slaaf, in een vakkundige ontmanteling van Pauls dromen over ontsnapping.

Yolande Kettle schitterde, vooral als Mandy, de grote liefde van Johnny, die door Paul wordt verleid, getergd en uiteindelijk in zelfmoord haar uitweg vindt. Haar lijden was zeer aangrijpend. In verschillende andere rollen toonde ze haar veelzijdigheid, maar haar herverschijning – als een soort verdronken Ophelia – was bijzonder effectief en spookachtig.

Dit is de beste productie die de Royal Court in tijden heeft neergezet, ook al is dit stuk van Stephens niet zijn allersterkste werk.