RECENSIE: Clarence Darrow, Old Vic Theatre ✭✭✭

Kevin Spacey in Clarence Darrow. Foto: Manuel Harlan Clarence Darrow

Old Vic Theatre

4 juni 2014

3 Sterren

Tweede akte. Kevin Spacey is in zijn element, gesticuleert wild en zweept een sfeer van rechtvaardige verontwaardiging op terwijl hij een van de pleidooien van Clarence Darrow voor de jury naspeelt – een bijzonder gepassioneerd en aangrijpend betoog. Spacey’s stem galmt door de zaal, vol rijke resonantie. Dan, als een irritant gonzende mug, dringt een ander geluid door de uitgestrekte ruimte van het heringedeelde 'in-the-round' theater van de Old Vic. Het snijdt vreemd en verwarrend door de articulatie van Spacey heen. Is hij soms in harmonie met zichzelf aan het zingen? Dan wordt het geluid luider en luider, een kloppende, zenuwslopende aandrang die het midden houdt tussen een olifant in een porseleinkast en een operazangeres met de hik die champagneglazen laat versplinteren. Het is een koud, onpersoonlijk en grotesk geluid dat versnelt in tempo en intensiteit, wanhopig hopend dat iemand die verdomde telefoon opneemt, zodat deze ongeduldige, jankende boor van vulkanische kristalhorror eindelijk stopt.

Maar niemand neemt op.

Geëxperaspeerd, na een oprechte poging om door te gaan en het publiek alles te laten vergeten behalve zijn eigen stem, verbreekt Spacey zijn ritme. Hij draait zich weg en klampt zich vast aan de tafel. Op datzelfde moment sterft de geluidsplaag weg en mompelt Spacey: "Als jij niet opneemt, doe ik het wel."

De zaal barst uit in lachen; een hartelijk applaus voor de 'Spaceymeister'.

Iedereen kijkt om zich heen om te zien wie zijn telefoon pakt. Theaters met een 'in-the-round' opstelling zijn onverbiddelijk voor het publiek. Maar niemand reageert. En ook de anderen in de zaal die hun verdomde telefoon nog aan hebben staan, schakelen hun eigen potentiële scène-verstoorder niet uit. Dus later zouden er nog twee keer telefoons gaan, en minstens drie keer bekeken mensen blijkbaar levensbedreigende e-mails of berichten.

Maar slechts één keer greep Spacey in. En nadat hij dat had gedaan, nam hij de tijd om zich naar het grootste deel van het publiek te draaien met een grijns, waarmee hij een "Dat zal die klootzak leren"-boodschap de zaal in stuurde.

Het interessante hieraan was dat Spacey op deze momenten niet echt uit zijn "personage" stapte. Hoe vreemd het ook klinkt, het voelde voor de Darrow van Spacey gewoon als een volgend moment voor de jury.

Clarence Darrow, een toneelstuk van David W. Rintels gebaseerd op de roman Clarence Darrow for the Defense van Irving Stone, geregisseerd door Thea Sharrock en te zien in de Old Vic, was gisteravond het toneel van het "grote Spacey-telefoonmoment" tijdens de perspremière.

Darrow wordt beschouwd als een van de grootste, zo niet de grootste, Amerikaanse juristen aller tijden. Hij was een gepassioneerd causeur die impopulaire zaken aannam en won, die de arbeidsrechten in Amerika radicaal veranderde en die zijn hele leven lang een verklaard tegenstander van de doodstraf was. Hij had ook een zoon genaamd Paul, een detail dat wellicht interessant is voor fans van Blake's 7.

Dit is een solovoorstelling en in veel opzichten bevestigt het de stelling tegen solostukken als een effectieve vorm van drama. (Er zijn natuurlijk ook sterke pleidooien vóór te houden – de fabelachtige tour de force van Eileen Atkins als Ellen Terry is daar een voorbeeld van).

Gedurende het stuk heeft Darrow interactie met diverse personages en het is bijna onmogelijk om niet te denken dat alles scherper, helderder en spannender zou zijn geweest als er andere acteurs waren geweest om die rollen tot leven te wekken.

Sharrock en Spacey doen wat redelijkerwijs verwacht mag worden om variatie en dynamiek in de enscenering te brengen, maar een vroege keuze bepaalt dat Spacey minstens twee versies van Darrow speelt, misschien meer: de Darrow op het moment zelf, die een beroemde scène herbeleeft; en de reflectieve Darrow, die terugkijkt op zijn leven en commentaar geeft. Een subcategorie van die laatste zijn de momenten waarop de context wordt geschetst – mini-historische lezingen als het ware – die Darrow geeft om de scènes uit de eerste categorie in te leiden.

Spacey speelt niet één personage; hij is Darrow én hij observeert Darrow. Hij werkt binnen de grenzen van het toneel en doorbreekt tegelijkertijd de vierde wand. Hierdoor voelde het 'telefoonmoment' bijna naadloos aan.

Het probleem is echter dat het materiaal zich waarschijnlijk beter leent om te lezen dan om naar te kijken. Visueel en dramatisch gezien is het een vrij saaie avond in het theater.

Dit komt deels doordat Spacey te veel aan het "acteren" is. Je krijgt Darrow nooit te zien als een echt mens van vlees en bloed; hij blijft van begin tot eind een constructie van Spacey. Het is resoluut Kevin Spacey die een glansrol neerzet. Het is meer cabaret dan drama.

Dit wil niet zeggen dat er geen waardevolle momenten zijn; die zijn er zeker. Er is een bijzonder ontroerend moment waarop hij het einde van Darrow's eerste huwelijk bespreekt, en de scènes waarin de feiten van een bomaanslag Darrow te machtig worden, zijn ijzingwekkend gespannen. En Spacey heeft geen enkele moeite met de volksere trekjes van Darrow's karakter.

Maar over de hele linie, en vooral in het gedeelte over de evolutieleer-rechtszaak (de Scopes Trial), bleef het een fletse afspiegeling van de theatrale opwinding van Inherit The Wind, waarin Spacey de op Darrow gebaseerde rol van Drummond speelde. Dit komt doordat Spacey, in tegenstelling tot het voorbeeld van Atkins, niet consistent één personage neerzet.

Onvermijdelijk trarakteerde het publiek Spacey op een staande ovatie. Of dat nu was voor de geheugenprestatie, de schwung waarmee hij het telefoonmoment afhandelde of simpelweg omdat hij die man uit House of Cards is, blijft onduidelijk.

Het was in ieder geval niet omdat dit de beste acteerprestatie was die hij ooit heeft geleverd.

Joan Plowright zat in de zaal, met hoed, ogenschijnlijk broos en klein. Ze glimlachte onophoudelijk. Ze moet zich hebben afgevraagd wat Olivier met zo'n rol zou hebben gedaan in dít theater, dat de bakermat was van het National Theatre. Of misschien wist ze wel dat hij het nooit gespeeld zou hebben – omdat het niet echt theater is.