RECENSIE: Electra, Old Vic Theatre ✭✭✭✭✭

Foto: Johan Persson Electra

The Old Vic

17 oktober 2014

5 Sterren

U bevindt zich op een gure heuveltop. Het is niet moeilijk in te beelden dat het gezichtspunt hier een fenomenaal uitzicht biedt op de omringende heuvels. De grond is droog en zanderig; een gevoel van hitte en rusteloos verval zit er diep in geworteld. Slechts één kraan rijst op uit de bodem, het enige teken van leven en de belofte van verfrissing. Een knoestige, waarschijnlijk dode boom torent onheilspellend boven de woestenij uit; dik, onheilspellend en waakzaam. Bijna een obelisk; misschien, als er een lamp in zou hangen, een vuurtoren, met slechts een spoor of restant van leven als een spookachtige sluier. En iets achter de boom staat een paar enorme, imposante deuren, wellicht van een tombe, kasteel of wachttoren. Een ontzagwekkend bouwwerk, vol duistere en gewelddadige beloftes. Geen plek om gevangen te zitten.

Dat is het krachtige en sfeervolle decor dat Mark Thompson heeft ontworpen voor Ian Ricksons enscenering van Electra, de beroemde tragedie van Sophocles, die momenteel in The Old Vic te zien is. De Ierse toneelschrijver Frank McGuinness tekende voor de vertaling, en iets van dat Ierse drama-erfgoed lijkt door te sijpelen in zowel het stuk als het spel. Deze versie van Electra maakt ruimte voor wrange humor, die bij vlagen verrassend grappig is. Er zit ook iets van een Ierse kwajongen in Orestes, vooral in de scène waarin hij Electra wijsmaakt dat hij de as van haar aanbeden en vurig gemiste broer bij zich heeft.

Het taalgebruik is gespierd, rauw en levendig; doordrenkt van historie maar met een moderne gevoeligheid. Thompsons ontwerp (zowel het decor als de mix van moderne en historische kostuums) weerspiegelt die tweeledigheid. Alles is tegelijkertijd vroeger en nu, hier en daar, onmiddellijk en herinnerd. Het is een naadloze, intelligente en pakkende combinatie van tekst en vormgeving die een sublieme, rijk gedetailleerde productie versterkt.

Om Electra te begrijpen, is haar geschiedenis cruciaal. Het begint allemaal bij Helena van Troje.

Menelaos trouwt met haar en zijn broer, Agamemnon, trouwt met haar zus, Klytaimnestra; Electra is een van hun vier kinderen. De Trojaanse Oorlog houdt Agamemnon zo'n tien jaar weg van huis. Om de gunst van de goden te winnen, offert hij Electra's zus Iphigeneia aan de godin Artemis. Die daad heeft verstrekkende gevolgen.

Eén daarvan is dat Klytaimnestra een affaire begint met de eerzuchtige Aegisthus; een andere is dat de enige mannelijke erfgenaam van Agamemnon, Orestes, voor zijn eigen veiligheid wordt verbannen. Electra verliest twee geliefde broers en zussen, en haar moeder maakt de waanzin compleet door Agamemnon bij zijn terugkeer van het slagveld (hij heeft de beeldschone Cassandra als oorlogsbuit meegebracht) af te slachten en de zijde van Aegisthus te kiezen. Terwijl de jaren verstrijken, leven Electra en haar zus Chrysothemis in de schaduw van hun vaders dood en de overspelige arrogantie van hun moeder. In Electra's geval is er ook dat tergend langzame wachten op de dag dat Orestes zal terugkeren om de moord op hun vader te wreken.

Het stuk van Sophocles draait volledig om de impact die haar geschiedenis en haar leven op Electra hebben gehad. Zoals Frank McGuinness het ziet: "Electra is de vrouwelijke Hamlet; zij trekt een heel leven in twijfel, een vrouw die volledig blootligt door haar eigen terreur". Aan het eind van het stuk heeft Electra haar felbegeerde wraak bereikt – maar tegen welke prijs? Is het een overwinning, of stort ze simpelweg in een ander ravijn van onzekerheid en alomtegenwoordige ellende?

Gevangen in haar aanbidding voor haar feilbare vader en afwezige broer, heeft Electra haar leven doorgebracht met haar zus in de tombe die haar moeders huis is. Hoewel ze Klytaimnestra veracht, is Electra voor haar overleving van haar afhankelijk. Deze dualiteit is de sleutel tot het begrijpen van de gekwelde conflicten die Electra drijven: ze wil haar vader wreken, maar ze heeft haar moeder nodig om te overleven. In haar hoofd is de terugkeer van Orestes de enige hoop: hij kan hun vaders dood wreken en daarna voor haar zorgen.

Maar hier ligt het niet zo eenvoudig. Deze Orestes is een gecompliceerder type. Hij is gekomen om wraak te nemen en zijn moeder en Aegisthus te vermoorden omdat Apollo dat heeft bevolen, niet omdat zijn zus daar zo naar smachtte. Hij speelt met Electra bij zijn aankomst door te veinzen dat hij slechts de brenger van Orestes' as is. En wanneer hij zijn moeder doodt, voorspelt de kille vastberadenheid die hij toont weinig goeds voor zijn beoogde rol als de 'zorgzame broer' waar Electra op hoopte. Electra wordt geconfronteerd met de mogelijkheid dat haar leven, dat enkel werd gevoed door wraakgedachten, haar blind heeft gemaakt voor de realiteit van een leven waarin die wraak een feit is.

Zou ze met Orestes nog meer gevangen, angstiger en eenzamer kunnen zijn dan ze met Klytaimnestra was? Het slotbeeld van deze productie, waarin Electra zich op het gesluierde, bebloede lijk van haar moeder werpt en het omhelst, suggereert die mogelijkheid. Het is huiveringwekkend. En een krachtige herinnering dat wraak misschien een goed idee lijkt, maar dat nooit is. (Een gedachte die extra relevant is in een wereld die momenteel geobsedeerd is door vergeldingsacties in alle soorten en maten.)

Als een soort uitgehongerde verwilderde kat, met brandende ogen en uitgestoken klauwen, sluipt Kristin Scott Thomas over de zanderige woestenij. Ze graaft erin, filtert het zand door haar vingers, rolt erdoorheen – alsof dit de plek is waar Agamemnon stierf en ze contact zoekt met elk spoortje bloed of essentie dat daar nog van hem is achtergebleven. Het is een explosieve acteerprestatie vol rauwe, gepassioneerde en bijtende pijn; gefocust en in elk opzicht fascinerend.

De kreten van verontwaardiging en diepe, rauwe teleurstelling die door haar hele lijf gieren wanneer ze denkt dat Orestes dood is, waren meesterlijk uitgevoerd – een portret van wanhoop, angst en woede, uiterst gedetailleerd en dynamisch.

De venijnige confrontatie met de Klytaimnestra van Diana Quick zindert van jarenlange uitgesproken en onuitgesproken woede, onbegrip en minachtende vijandigheid – van beide kanten. Quick is gewaagd aan de kwikzilverachtige aanpak van Scott Thomas en zet een trefzekere, zelfverzekerde matriarch neer. Ze is in elk opzicht dwingend aanwezig.

Jack Lowden bewijst wederom zijn grote klasse als acteur. Orestes heeft vaak niet veel tekst of actie en wordt nogal eens als een bijfiguur behandeld, maar niet door Lowden. Hier is Orestes een volwaardig personage: een krachtige, mannelijke krijger die zijn zus niet kent, haar wantrouwt, met haar speelt en vervolgens zijn eigen plan trekt. Er zit veel bewonderenswaardig detail in Lowdens spel – vooral de manier waarop hij laat zien dat Orestes bijna seksueel opgewonden raakt van het vooruitzicht op de moord op zijn moeder, en later van het resultaat als haar bloed aan zijn handen kleeft. Dit staat in schril contrast met de veel killere, emotieloze wijze waarop hij met Aegisthus afrekent.

Terwijl Scott Thomas loert, gromt en krabt als een wilde katachtige geest, neemt Lowden andere katachtige trekjes aan: waakzaamheid, de constante paraatheid om toe te slaan en, wanneer de prooi nabij is, een ongeduldige drang om de klus te klaren, geladen met de elektriciteit die voortkomt uit het besef dat het mis kan gaan en het slachtoffer kan ontsnappen.

In hun gezamenlijke scènes zijn Scott Thomas en Lowden werkelijk buitengewoon. Ze lijken uiterlijk niet op elkaar, maar de fysieke verbondenheid die ze weten over te brengen, samen met een gevoel van gedeelde, familiale en zintuiglijke geschiedenis, is aangrijpend. Ze zijn perfect op elkaar ingespeeld.

Als Chrysothemis heeft Liz White een loodzware taak. Zij moet de ruimte vullen die overblijft in de enorme schaduwen die Electra en Klytaimnestra werpen, en die ruimte is erg klein. Zij is de zus die alles wat de familie is overkomen gelaten heeft geaccepteerd; de stille, angstige en gedweeë factor die heeft geprobeerd moeder en dochter tot co-existentie, zo niet vrede, te dwingen. Ze heeft natuurlijk gefaald, maar dat maakt haar rol juist zo complex. White brengt dit over met een gekwelde, schuwe precisie die een uitstekend tegenwicht biedt aan de excessen van Electra.

Peter Wight is uitstekend als de dienaar van Orestes; zijn rijke en meeslepende stem zorgt voor een heldere start die direct de aandacht grijpt. Hij straalt oprechtheid uit en zijn toewijding aan de zaak van Orestes is kristalhelder. De drie vrouwen van het koor – Julia Dearden, Golda Rosheuvel en Thalissa Teixeira – vormden een welsprekende, sobere en toeziende aanwezigheid terwijl het drama zich voltrok.

Alleen Tyrone Huggins was niet helemaal opgewassen tegen zijn taak – zijn Aegisthus was vocaal indrukwekkend, maar miste verder elke vorm van substantie. Tegenover het gelaagde en vakkundige acteerwerk om hem heen deed hij een tikkeltje absurd aan.

Maar hij doet nauwelijks afbreuk aan de algehele kracht van Ricksons visie op deze Sophocles-bewerking, die trefzeker, weloverwogen en zorgvuldig is opgezet. Bruisend van energie, met een rauwe, angstaanjagende woede en dat gevoel van totale ontzetting dat alleen familietragedies kunnen oproepen: deze Electra is een geweldige prestatie.

Als de rest van Kevin Spacey's laatste seizoen bij The Old Vic net zo opmerkelijk is als deze Electra, dan wordt het een bekroning op zijn werk.