RECENSIE: Jekyll and Hyde, Greenwich Theatre (daarna UK Tour) ✭✭✭

Nathan Ives-Moiba in Jekyll and Hyde. Foto: Matt Martin Photography Jekyll & Hyde

Greenwich Theatre, daarna op tournee door het Verenigd Koninkrijk

14 februari 2015

3 Sterren

In 1886, terwijl hij in Bournemouth woonde, schreef Robert Louis Stevenson zijn novelle 'Strange Case of Doctor Jekyll and Mister Hyde'. Om onduidelijke redenen wilde Stevenson geen 'The' in de titel; volgens sommigen om het vreemde karakter van het verhaal te benadrukken. De novelle werd een enorme hit, groeide uit tot een wereldwijde sensatie en is een van de beroemdste literaire werken aller tijden. Geleerden zullen je vertellen dat het boek inzicht biedt in de realiteit van het Victoriaanse Engeland: alles keurig en strak in het pak aan de oppervlakte, maar daaronder een kolkende massa van lust, passie en ongetemde verlangens.

Jo Clifford heeft voor haar toneelbewerking van Stevensons verhaal alles in de titel geschrapt behalve drie woorden: Jekyll & Hyde.

Ze verplaatst de handeling bovendien van het Victoriaanse Engeland naar "een alternatief Londen van de toekomst". Haar Jekyll is een kopstuk in het kankeronderzoek, gedreven om een geneesmiddel te vinden voor de grootste moordenaar van de mensheid en wellicht de weg vrij te maken voor onsterfelijkheid. Door experimenten met diverse drugs ontketent Jekyll een persoonlijkheid die diep in hem sluimerde, of verandert hij zijn persoonlijkheid – het wordt nooit helemaal duidelijk welke van de twee – en brengt zo de wispelturige, moordzuchtige en onbeheersbare Hyde voort.

Jekylls advocaat (en naar later blijkt, incidentele minnaar) Utterson probeert te ontcijferen wat er met zijn vriend en cliënt aan de hand is. Samen met dokter Lanyon, een doortastende vrouw, probeert hij de waarheid boven tafel te krijgen, zich bewust van de aanwezigheid van de onfrisse Hyde, maar onzeker over wat hij met hem aan moet. Het eindigt slecht, met bloed, hersens en tranen gespat over het toneel.

Dit is de tournee-productie van Sell A Door Theatre, die net de premièreweek in het Greenwich Theatre achter de rug heeft en de komende maand door de UK reist. Geregisseerd door David Hutchinson is Jekyll & Hyde een tekstzwaar stuk dat schuurt en verontrust, zonder de resonantie van Stevensons origineel. Clifford creëert liever haar eigen thema's – niet altijd even succesvol.

Een van de grote discussiepunten over Stevensons werk is wat Hyde precies uitspookte dat moreel zo verwerpelijk was voor Jekyll. Velen hebben daar theorieën over, maar Stevenson was onvermurwbaar: de onzekerheid hierover, de ambiguïteit, was juist de bedoeling.

In de versie van Clifford is er nog steeds volop ambiguïteit, maar één plotpunt is glashelder: Jekyll en Utterson hebben seks. Daarbij stelt Utterson vast dat Jekyll deel uitmaakte van de beweging die, in dit achterwaarts gerichte maar alternatieve Londen van de toekomst, ervoor zorgde dat homoseksualiteit opnieuw strafbaar werd gesteld.

Dus: Jekyll heeft homoseksuele verlangens waar hij naar handelt, maar houdt er een oppervlakkig conservatisme op na en werkt mee aan wetten die hem veroordelen om zijn eigen daden. Hij laat zijn innerlijke Hyde los, hetzij door zijn ware zelf te veranderen, hetzij door zijn ware zelf te onthullen. En die Hyde is zowel een moordenaar als een misbruiker van vrouwen.

Wat is kwaadaardiger? De denkende man die zichzelf en anderen veroordeelt? Of de onnadenkende, instinctieve man die zijn genot pakt waar hij wil? Is dat het punt dat Clifford wil maken?

Als Jekyll zo dubbelhartig is in zijn omgang met Utterson, waarom verdient hij dan de sympathie van het publiek? Had het niet meer voor de hand gelegen, als de 'gay card' dan toch gespeeld moest worden, om Jekyll te laten worstelen met zijn geaardheid? Maar als hij en Utterson minnaars zijn, waarom zou Jekyll dan de wet willen veranderen om hun liefde strafbaar te maken? Waarom zou Utterson dat willen? En zouden zijn experimenten dan niet eerder gaan over het onderdrukken van zijn ware aard, in plaats van het veranderen of onthullen ervan?

Maar ja, waarom überhaupt die 'gay card' trekken? Waarom een toekomstige samenleving voorstellen waarin homoseksualiteit weer een misdaad is? Is het om te suggereren dat naarmate de tijd verstrijkt, de maatschappij achteruit holt?

Deze vragen worden wel gesteld, maar niet beantwoord. Dat wringt een beetje.

Cliffords taalgebruik is net zo verrassend als haar plotkeuzes. Het is moderne taal, niet poëtisch of lyrisch, maar doorspekt met regels of zinsneden die Stevenson ook echt schreef. Dat botst nog meer. Er zijn ook talloze subplots of politieke zijwegen die niet noodzakelijkerwijs bijdragen aan het verhaal, maar wel optellen bij het onbehaaglijke gevoel.

En misschien is dat juist Cliffords bedoeling: iets bekends nemen en het 'fout', ongemakkelijk en onvoorspelbaar maken. Als dat het doel is, slaagt ze daar glansrijk in.

Blijft over dat Jekyll & Hyde zeker 20 minuten te lang is. Delen van de eerste akte lijken eindeloos en een beetje doelloos. Toch is het in veel opzichten confronterend en stelt het de vraag waar de grens ligt tussen onprettig voyeurisme en betrokken theater. Zelfs als Cliffords interpretatie je niet ligt, zal er na afloop iets aan blijven knagen.

Nathan Ives-Moiba heeft de ondankbare taak om zowel Jekyll als Hyde te spelen. Er wordt veel van hem gevraagd en op de meeste vlakken levert hij. Het is in ieder geval een fenomenaal fysieke prestatie waarbij hij elke centimeter van zijn atletische, gespierde lijf benut; de transformaties van het ene naar het andere personage zijn vernuftig gedaan, puur vertrouwend op zijn acteerkunst. Hij is een groot deel van de voorstelling nagenoeg naakt en stelt zich dapper en onverschrokken bloot aan de blik van de zaal.

Zijn stem is rijk en kleurrijk en hij weet deze effectief in te zetten. In de latere scènes, wanneer de overgangen tussen Jekyll en Hyde frequenter en oncontroleerbaarder worden, is het lastig voor de acteur om niet in zelfparodie te vervallen, met alle stuiptrekkingen en accentwisselingen, soms midden in een zin.

Ives-Moiba ging volledig op in zijn spel; zijn aanwezigheid maakt de extremen van de tekst geloofwaardig. De grens tussen pijn en plezier, goed en kwaad, wordt koortsachtig verkend via zijn fysiek en zijn gevoel voor vleselijkheid en sensualiteit. De dierlijke vanzelfsprekendheid die hij in zijn spel legt is ronduit schokkend – vooral in een sleutelscène die het publiek lijkt uit te dagen: waarom kijk je hiernaar en waarom wend je je blik niet af?

Lyle Barke had als Utterson misschien wel de moeilijkste acteertaak. De rol van Utterson is in de tekst maar vaag omschreven. Het wordt nooit helemaal duidelijk wat zijn precieze functie is in Cliffords bewerking. Barke heeft een natuurlijke podiumpresentatie, een goede stem en toonde zachtheid en inzicht in een zee van verwarring. Zijn slotmonoloog was bijzonder goed gedoseerd.

Rowena Lennon speelde diverse rollen, met wisselend succes. Jekylls bediende was haar sterkste prestatie: een prachtig en openhartig portret van onzekerheid en angst. Haar andere personages hebben vooral te lijden onder politieke boodschappen, meestal over de stuitende manier waarop de moderne patriarchale samenleving met vrouwen omgaat. Haar laatste personage is bijvoorbeeld een hoogopgeleide immigrant die haar beroep (hydroloog) in Engeland niet mag uitoefenen en daarom noodgedwongen moordlocaties schoonmaakt. Haar lot is schokkend, maar kleeft als een uitgekauwd stukje kauwgom op een onwelkome en onnodige manier aan het hoofdverhaal.

Richard Evans ontwierp een interessant decor, bestaande uit twee verdiepingen met een handmatige draaischijf. Twee personages duwen het decor steeds rond; af en toe maakt dit een trucje mogelijk waarbij personages van plek wisselen buiten het zicht van de zaal. Het effect is interessant, hoewel het tegen het einde van het stuk vermoeiend wordt. De sfeer is passend duister en onbestemd, versterkt door het uitstekende lichtontwerp van Charlie Morgan Jones. Vaak zitten de personages (behalve Jekyll) aan de zijkant van het toneel toe te kijken; aanvankelijk vreemd, maar bij nader inzien een nieuwe manier om de vraag over voyeurisme op te roepen.

Dit is een ongemakkelijke en diep eigenaardige versie van Stevensons verhaal; duisterder, maar minder ambigu dan het origineel. De enthousiaste ontvangst in Greenwich suggereerde dat het publiek veel had om te bewonderen. Wat mij betreft roepen de tekst en deze productie veel vragen op die je nog lang aan het denken zetten. En dat is absoluut geen slecht teken.

Verontrustend en confronterend, maar ook stof tot nadenken.

De volledige tourlijst voor Jekyll and Hyde is hier beschikbaar.