RECENSIE: Nye, National Theatre ✭✭✭✭

Paul T Davies bespreekt Tim Price's nieuwe toneelstuk Nye, nu te zien in het National Theatre in Londen.

Michael Sheen. Foto: Johan Persson Nye. National Theatre.

6 maart 2023

4 Sterren

National Theatre Website Een man ligt op sterven in een ziekenhuis dat hij zelf heeft laten bouwen; zijn leven trekt aan hem voorbij in een door morfine opgewekte koortsdroom. Die man heeft ons aller levens gered, een zeldzame politicus die invloed heeft op het leven en de dood van ons allemaal, want hij is Aneurin ‘Nye’ Bevan, de grondlegger van de NHS. Tim Price’s nieuwe stuk is niet perfect, maar mijn hemel, wat is het gepassioneerd; zinderend van opwinding, vreugde, wanhoop en woede, met een vurige stijl die perfect past bij het onderwerp. Het boort een kernonderdeel van Nye’s persoonlijkheid aan, zijn onvermoeibare lef, en de insteek van de koortsdroom werkt uitstekend. Het offert het naturalisme van zijn verhaal niet op, maar biedt ruimte aan de sublieme choreografie van Steven Hoggett en Jes Williams om zijn levensloop te animeren – een verhaal dat, zelfs als het als een traditioneel toneelstuk was opgevoerd, al een ongelooflijk epos over succes tegen de klippen op zou zijn. Het zorgt er bijvoorbeeld voor dat de religieuze elementen van het leven in de Welshe dorpen samenkomen in een prachtig zang- en dansnummer op 'Get Happy'. (Met duidelijke invloeden van The Singing Detective.)

Foto: Johan Persson

Het wordt uitgevoerd door een fantastisch ensemble, met in het hart een krachtige vertolking door Michael Sheen. Hij is groots en charismatisch genoeg voor het enorme Olivier-podium, maar beschikt over voldoende nuance om de reis over te brengen van een kind dat vecht tegen zijn spraakgebrek en de magie van de lokale bibliotheek ontdekt, tot een man die vreest voor zijn naderende einde. Sheen zet een arrogante 'onruststoker' neer die Nye verbindt met zijn omgeving, zijn volk en zijn achtergrond. Met de collectieve Medical Aid Society als inspiratiebron wil hij de natie 'Tredegariseren' en voortbouwen op de succesvolle zorg uit zijn geboorteplaats. Ik vond het hartstochtelijk, ontroerend en informatief. Het stuk geeft ook een stem aan zijn vrouw Jennie Lee, een geliefde minister van Cultuur; haar loyaliteit wordt prachtig vertolkt door Sharon Small. Het is eeuwig zonde dat we haar minder zien in de tweede akte, maar zoals ze zelf zegt: ze is slechts een bijrol naast de grootste socialist van het land. Zijn vriendschap met jeugdvriend Archie (een uitstekende Roger Evans) is prachtig gevangen – vriendschap vormde de kern van Nye’s karakter. De koortsdroom versterkt ook de band met zijn vader, die sterft aan de gevolgen van stoflongen (een typische mijnwerkersziekte), en hier in mijnwerkerskleding verschijnt terwijl Nye hem vasthoudt. De metafoor van zijn vader die hem naar een glimmende ader onder de grond leidt om hem uit het duister te helpen, is wat dik aangezet, en de openingsscènes van de tweede akte duren te lang. Veel interessanter is hoe hij het imago van oorlogsheld Winston Churchill (Tony Jayawardena) doorprikt, waardoor Nye de "meest gehate man in Groot-Brittannië na Hitler" werd. Dat Churchill 21 keer tegen de oprichting van de NHS stemde, onderstreept dat kleingeestigheid in de politiek van alle tijden is. Attlee krijgt een prachtig bureau dat zich als een tank voortbeweegt en Nye letterlijk in positie manoeuvreert, al deed de 'bald cap' van Stephanie Jacob me wel erg denken aan Davros uit Doctor Who.

Foto: Johan Persson

De regie van Rufus Norris is speels en vlot, en vormt een perfecte synergie met het ongelooflijke lichtontwerp van Paule Constable, waardoor het decor de enorme Olivier-zaal toch intiem maakt. Sommigen zullen zeggen dat het stuk preekt voor eigen parochie en dat we allemaal al overtuigd zijn. Het is waar dat het script soms wat belerend is en dat er veel uitleg nodig is. De oprichting van de NHS voelt ook wat gehaast aan; zijn discussies met artsen worden via projecties getoond, bijna als een filmmontage. Maar het is gedurfd en dapper, net als de man zelf, en ik was niet de enige die de Olivier verliet met een traan in de ogen.

Deze coproductie met het Wales Millennium Centre zal daar ongetwijfeld het dak eraf spelen (18 mei - 1 juni) en is vanaf 23 april de 100ste NT Live-vertoning in de bioscoop.