RECENSIE: Richard III, Alexandra Palace Theatre ✭✭✭

Tim Hochstrasser recenseert de nieuwe productie van Headlong van William Shakespeares Richard III, nu te zien in het prachtig gerestaureerde Alexandra Palace Theatre.

Richard III

Alexandra Palace Theatre

14 maart 2019

3 sterren

Boek Nu Dit is de eerste volledige reeks voorstellingen in het heropende Alexandra Palace, dat tachtig jaar lang gesloten was voor theater. De ruimte zelf verdient een uitgebreide recensie, maar laten we volstaan met de conclusie dat dit echt een opwindende nieuwe locatie is. Het heeft een 'shabby-chic' grandeur in de geest van Wilton’s, maar dan op veel grotere schaal, met uitstekend zicht vanaf alle plekken, een enorm podium, comfortabele stoelen en een grote mate van flexibiliteit. Het enige punt van zorg is de bereikbaarheid met het openbaar vervoer, maar daar heeft de directie weinig invloed op.

Deze productie van Shakespeares Richard III is een samenwerkingsproject tussen diverse partners (Headlong, Bristol Old Vic, Royal & Derngate en de Oxford Playhouse). Er valt veel interessants in te ontdekken, maar de voorstelling slaagt er niet consistent in om meer te zijn dan de som der delen. Regisseur John Haidar heeft gekozen voor een vrij traditionele aanpak, zij het met enkele geslaagde tekstuele aanpassingen. De grote scènes waren doordacht opgezet met een scherp oog voor de unieke mogelijkheden van de zaal, maar de meer intieme scènes kwamen minder goed uit de verf. Op creatief vlak waren er veel boeiende ideeën, maar het ontbrak soms aan een harmonieuze eenheid.

Het was een intrigerende vondst om te beginnen met de moord op koning Hendrik VI, afkomstig uit Shakespeares eerdere toneelstuk uit de Rozenoorlogen-cyclus. In plaats van te openen met ‘Now is the winter of our discontent’ – wat ondanks de verbale pracht een vrij abrupt en weinig verhelderend begin is – hielp het het publiek enorm om de achtergrond geschetst te krijgen. Zo werden de motieven van moord, geweld en geestverschijningen direct neergezet. De scènes met de rivaliserende facties aan het hof van Edward IV waren hierdoor een stuk duidelijker dan gebruikelijk.

Even effectief en vindingrijk was de scène waarin Buckingham een zogenaamd schuchtere Richard voorstelt aan de burgers van Londen. Dit werd sterk uitgespeeld door verschillende acteurs in de enorme zaal te plaatsen. Haidar heeft duidelijk veel aandacht besteed aan het thema van collectieve actie, dat als een rode draad door de handeling loopt. Wat misschien wel het meest opviel, was de geleidelijke opbouw van geesten gedurende het stuk, die allemaal verbonden waren met die eerste moord op Hendrik. Dit leidde tot een ijzingwekkende samenkoms van dwalende zielen aan de vooravond van de Slag bij Bosworth. De relaties tussen Richard en zijn handlangers waren echter minder diepgaand uitgewerkt. We misten de verleidelijke charme die Richard inzet om hen in te palmen, evenals hun eigen (vaak naïeve) berekeningen over hoe ze Richard voor hun eigen karretje kunnen spannen voordat ze zelf gedumpt of uit de weg geruimd worden. De intriges van de hoffacties hadden grondiger verkend kunnen worden om meer inzicht te geven in de personages.

Met andere woorden: het personage Richard III heeft een opmerkelijke, geraffineerde gratie en sarcastische humor nodig, naast zijn plotse uitbarstingen van geweld. De gruwelijke agressie kwam goed uit de verf bij de brute moord op Lord (in dit geval Lady) Hastings, en de fysieke misvorming van het personage werd met veel uithoudingsvermogen knap volgehouden. Maar zijn meer subtiele kanten bleven onderbelicht. We hebben ook een glimp nodig van de zelfhaat van het personage, of een besef van de innerlijke bron van dit uiterlijke kwaad. Deze integratie van eigenschappen werd in de vertolking van Tom Mothersdale niet volledig bereikt. Hij was op zijn best in de scènes vol wreedheid en strijd (waarbij het werk van bewegingsregisseur Georgina Lamb een eervolle vermelding verdient), maar elders had zijn optreden iets te veel weg van Mr Bean of Blackadder. Dat deed afbreuk aan de statige boosaardigheid die voortdurend over de rand van het toneel naar het publiek moet stralen.

Bij de overige acteurs was de kwaliteit en interpretatie wisselend. De meeste complimenten gaan naar Eileen Nicholas als de hertogin van York en Stefan Adegbola als Buckingham. De pittige confrontaties tussen moeder en zoon hadden een scherp randje en voelden aan als een echte strijd. Richard won echter te makkelijk van Lady Anne (gespeeld door Leila Mimmack, die niet altijd goed verstaanbaar was) in een vroege scène die eigenlijk van de spanning zou moeten knetteren. De Buckingham van Adegbola was een zeer geloofwaardige, gladde strateeg en een uitstekende tegenspeler voor Mothersdale. Hij had wellicht wat meer ontzetting kunnen tonen op het moment dat blijkt dat Richard niet langer 'in de gevende stemming' is. Tom Kanji overtuigde ook in zijn contrasterende rollen als de gedoemde hertog van Clarence en de vleiende beul Catesby.

Ontwerper Chiara Stephenson heeft een decor bedacht dat de nadruk legt op spiegels, in de vorm van een halve cirkel van draaiende glaspanelen. Dit werd effectief gebruikt, zowel voor de doorgangen als voor de onthullingen met tegenlicht in de slotscènes. Het sloot ook mooi aan bij een belangrijk thema in het taalgebruik van het stuk, dat vol zit met verwijzingen naar valse spiegels, gebroken glas en barsten. De geluids- en lichtontwerpers gebruikten slimme effecten om elke moord te markeren, en de eigentijdse kostuums weerspiegelden de duistere toon van de productie. De schaarse kleuraccenten waren daardoor des te krachtiger. De fysieke kroon werd op verschillende momenten effectief ingezet als symbool en als een kwellend verlangen. De uitvoering van het Te Deum tijdens de kroningsscène was prachtig en herkenbaar, en bood een moment van rust en diepgang voordat het stuk in een razend tempo op het einde afstormde.

Er viel dus veel te bewonderen in deze productie, die zeker publiek zal trekken tijdens de tournee en een prima kennismaking vormt met dit unieke stuk voor wie het nog nooit gezien heeft. Maar omdat dit drama zo vaak wordt opgevoerd, houdt deze versie niet goed stand tegen de allerbeste producties van de afgelopen jaren – zoals de weergaloze uitvoering met Ralph Fiennes bij de Almeida.

Te zien tot 31 maart 2019

RESERVEER TICKETS VOOR HEADLONG'S RICHARD III