RECENSIE: Song From Far Away, Young Vic ✭✭

Song From Far Away

Young Vic

5 september 2015

2 Sterren

"Je vertelde me ooit dat praten slechts een bijzondere vorm van ademhalen was. Een soort chique ademhaling voor de mens, zei je. En dat zingen iets diepers was, rijker en vreemder en ongelooflijker. Je vertelde me dat wetenschappers dachten, na het bestuderen van de stembanden van de allereerste mensen, dat jager-verzamelaars zongen voordat ze spraken. Ze leefden niet zo dicht op elkaar. Er waren er niet zo veel. Ze moesten over lange afstanden communiceren.

Dus we zijn dieren die geboren zijn om te zingen, meer dan dieren die geboren zijn om te praten. Dat klonk mij onwaarschijnlijk in de oren. Maar de manier waarop je het zei, beviel me wel."

Als praten inderdaad een bijzondere vorm van ademhalen is, dan verheft het praten in Song From Far Away (een nieuw werk van Simon Stephens en Mark Eitzel, nu te zien in de Young Vic) die bijzonderheid tot kunst. Het is niet alleen bijzonder praten; het is een zeer vervreemdende, eigenaardige manier van praten.

Meestal probeert theater het publiek ergens bij te betrekken – bij een standpunt, een manier van leven, een bepaalde perceptie. Iets. Song From Far Away, althans in de regie van Ivo van Hove, lijkt er echter alles aan te doen om het publiek op afstand te houden, gescheiden van de wereld van de voorstelling, kijkend in plaats van ervarend.

Hoewel deze aanpak een uiterste precisie en een niet aflatende nonchalance vraagt van hoofdrolspeler Eelco Smits – en daardoor voor hem uitdagend en veeleisend is – is het resultaat voor het publiek onophoudelijk somber en frustrerend. Het is onmogelijk om mee te leven met het centrale personage; daarvoor is de presentatie te klinisch, de interpretatie te afstandelijk en de emotionele rode draad te koud.

Dit wil niet zeggen dat er iets mis is met het spel van Smits – integendeel, hij is uitmuntend – maar de keuze om Smits in deze stijl te laten spelen is bevreemdend. Het past overigens wel naadloos bij het decorontwerp van Jan Versweyveld, dat even karakterloos, onwelkom en kil is als Willem, het personage van Smits.

Willem woont in New York in een fantastisch appartement. Hij leidt zijn eigen leven, gedreven door een riant salaris en een entourage van de 'upper class'. Zijn familie heeft hij lang achter zich gelaten, ver weg in Amsterdam. Dan krijgt hij een telefoontje van het thuisfront: zijn broer Pauli is overleden. Het is een ongemak dat zijn plannen verstoort. Maar hij gaat terug naar huis voor de begrafenis.

Hij kan het niet opbrengen om bij zijn familie te verblijven en neemt daarom zijn intrek in het Lloyd Hotel (betaald door de bank waarvoor hij werkt). De dagen die volgen brengt hij in die kamer door. Om redenen die nooit echt helder of aannemelijk worden, kiest Willem ervoor om zijn dode broer elke dag een brief te schrijven; deze brieven vormen de tekst van het stuk van Stephens.

Het decor van Versweyveld, dat een directe verwant lijkt van de set die hij ontwierp voor Van Hove's recente Antigone, is modern, elegant en wreed onpersoonlijk en uitsluitend. Het appartement in New York is steriel; de hotelsuite beslaat dezelfde ruimte op eenzelfde afstotende manier. Het sobere, ijzige decor onderstreept het idee dat Willem een gevangene is van zijn eigen leven. Het ziet er prachtig uit en de belichting van Versweyveld brengt uitzonderlijk goed de verschuivende schaduwen in het spel, bijna als een extra personage.

Het mooiste moment van de productie vindt plaats wanneer er sneeuw valt buiten de cel van Willem. De sneeuw is magisch en brengt een verrassende warmte naar de buitenwereld, de wereld waarin Willem zelden op persoonlijk vlak contact maakt. Terwijl de sneeuwvlokken buiten dansen, wordt Willems zelfgekozen isolement perfect samengevat: het echte leven speelt zich af buiten zijn cocon.

Er is geen twijfel dat het script van Stephens interessante kwesties aansnijdt en vaak van een grote schoonheid is. De toon is elegisch, reflectief en filosofisch; er worden complexe zaken behandeld en hoewel veel daarvan niet bijzonder diepgaand zijn, worden ze op een slimme manier gepresenteerd. De daadwerkelijke woorden zijn echter niet altijd even vakkundig gekozen, en hele stukken tekst zijn zo klaar als een klontje.

Maar het is verre van duidelijk of Van Hove de beste manier heeft gevonden om de visie van Stephens te presenteren. Doordat niemand meeleeft met Willem, is de ervaring in de zaal vermoeiend en onwaarschijnlijk saai. Het is moeilijk te geloven dat het zien van deze productie het publiek meer inzicht biedt dan het simpelweg lezen van de brieven die Willem aan Pauli schreef.

Een van de technieken die Van Hove inzet om van deze productie een 'talking point' te maken, is het uitkleden van Smits, die een onredelijk groot deel van de voorstelling poedelnaakt op het toneel staat. Los van de visuele moker dat Willem zowel letterlijk als figuurlijk 'naakt' staat terwijl hij de emoties rond Pauli's dood verwerkt, voelt de naaktheid zowel zinloos als onnodig aan. Als er een diepere betekenis achter zit, gaat deze volledig verloren.

Stephens deelt de credits voor Song From Far Away met Mark Eitzel, die de tekst en muziek schreef voor een spookachtig, prachtig lied waarvan fragmenten de handeling onderbreken. Het lied heeft een herhalend motief: 'Go where the love is, Where the love is go'. Op zijn eigen manier vormt dit de sleutel tot Willem. Je kunt het gevoel niet onderdrukken dat als het personage simpelweg naar het liedje had geluisterd, niemand deze 80 minuten durende zelfkastijding had hoeven ondergaan.

Wanneer het voorbij is, overheerst de gedachte dat dit stuk zonder de betrokkenheid van Van Hove waarschijnlijk nergens in deze vorm geproduceerd zou worden. Hoewel er slechts één spreker is, hadden andere acteurs makkelijk bij het verhaal betrokken kunnen (en misschien wel moeten) worden.

Stephens vat de ervaring van deze productie eigenlijk zelf samen in een van de passages uit de brieven van Willem:

"Je vertelde me dat het voelde alsof je op een ellendige treinreis zat waar je hard moest werken en ellende moest verdragen, want zodra de trein op de bestemming zou aankomen, zou alles logisch zijn. Maar wat als er geen einde was? Wat als er helemaal geen einde was? Wat als er alleen maar die reis was en iedereen zat op die reis en iedereen dacht dat ze ergens naartoe gingen en ze verduurden nu ellende en onzin en rotzooi en gruwelijkheden omdat ze aan het eind blij zouden zijn dat ze het allemaal hadden doorstaan. Maar wat als de trein gewoon voor altijd en eeuwig door zou denderen?"

De productie van Van Hove heeft bewust geen 'einde', maar elk publiekslid dat het zag en het gevoel had ellende, onzin, rotzooi en gruwelijkheden te moeten doorstaan, stond daarin zeker niet alleen.

Song From Far Away speelt nog tot 19 september 2015 in de Young Vic