RECENSIE: Taken At Midnight, Minerva Theatre ✭✭✭✭✭

Penelope Wilton in Taken At Midnight. Foto: Manuel Harlan Taken At Midnight Minerva Theatre, Chichester 11 oktober 2014 5 Sterren

Penelope Wilton is een van de grootste actrices die momenteel op het toneel, in de film en op televisie te zien is. Ze beheerst elk facet van het vak met een oneindige gratie, een immense stijl en een puur, ontembaar talent. Ze is fenomenaal in het weergeven van ingehouden emoties: woede, angst, hartzeer, verdriet en teleurstelling. Ze begrijpt de kracht van stilte en is een van die moedige actrices die zichzelf van binnenuit transformeert om haar personage volkomen echt en begrijpelijk te maken.

Wilton is op haar magistrale, bruisende best als de formidabele moeder die het hart vormt van Mark Hayhursts nieuwe toneelstuk, Taken At Midnight, dat nu in première gaat in het Minerva Theatre in Chichester onder regie van Jonathan Church.

Dit is een geweldig nieuw stuk; sober, boeiend en vol belangwekkende historie. Het doet wat alle goede toneelstukken over historische gebeurtenissen doen: het voert je mee naar die tijd en laat je die periode ervaren door de zielen van de personages die het verhaal voortstuwen, maar dan op een moderne, frisse manier die zindert van kracht.

Het verhaal is fascinerend. Voordat Hitler de macht greep in Duitsland, was er een periode van onrust. Terwijl Hitler zijn troepen en machtsbasis mobiliseerde, waren er mensen die zich tegen hem verzetten. Een van zijn tegenstanders was Hans Litten, een 'Joodse' advocaat die Hitler dagvaardde en hem vervolgens tijdens een kruisverhoor vernederde toen de Führer in de getuigenbank plaatsnam. Hitler kwam dit nooit te boven en in de nacht dat hij de macht greep, werden Litten en vele anderen in 'Schutzhaft' (preventieve hechtenis) genomen. Gevangen, gemarteld, vernederd en geschonden, maar Litten brak nooit; hij weigerde steevast zijn kameraden te verraden en probeerde zijn medegevangenen te inspireren. Hij deed herhaaldelijk zelfmoordpogingen en slaagde daar uiteindelijk tot groot verdriet ook in.

Vanaf het moment dat ze hoorde van zijn arrestatie, voerde Littens moeder, Irmgard, een luidruchtige en onvermoeibare campagne om de vrijlating van haar zoon te bewerkstelligen. Ze nam het op tegen de bureaucratie van de Gestapo met een kalme, onverbiddelijke woede, verscholen achter glimlachen en kopjes thee.

Vanaf het moment dat ze het toneel opkomt, beheerst Wilton elke hoek ervan. Zwijgzaam, standvastig en waakzaam, als een leeuwin met één enkele missie – ze is absoluut meeslepend. Zelfs als ze niet op het toneel staat, is haar aanwezigheid voelbaar; haar gemanoeuvreer achter de schermen en de reacties op haar volharding geven de andere scènes tastbaar vorm. En natuurlijk past dit perfect bij de verhaallijn.

Church' regie van het stuk is onberispelijk, enorm geholpen door een suggestief en slim decor van Richard Jones. Het decor verbeeldt Duitsland: de ene helft sierlijk en bloeiend onder het bewind van de nazi's; de andere helft koud beton, de wachtkamer van de dood, de verborgen en onuitgesproken prijs van de andere kant. Het contrast is zowel onthullend als ontnuchterend. Beangstigend en aangrijpend.

Het stuk behandelt grote thema's: de prijs van een standpunt innemen; de gevolgen van zwijgen tegenover tirannie; het verschil in hoe vaders en moeders zich tot hun kinderen verhouden; de dwaasheid van 'tactvolle' internationale diplomatie; de meedogenloosheid van macht; het belang van oppositie; en het moment dat het breekpunt wordt. En al deze zaken worden behandeld in een zeer menselijke en begrijpelijke context.

Martin Hutson is uitstekend als Hans; hij brengt de geest van een geslagen, mishandelde politieke gevangene met een verbijsterende helderheid over. Er is ook humor en een gevoel van scherpe intelligentie. Hutson heeft een prachtige stem die hij hier met veel effect inzet. Vooral de scène waarin hij de smeekbeden van zijn moeder afwijst om te liegen en anderen te verraden voor zijn vrijlating, is aangrijpend. Zijn vertolking resoneert met helderheid en complexiteit.

Als Dr. Conrad, de Gestapo-officier met wie Irmgard onderhandelt voor Hans' vrijlating, bewandelt John Light een indrukwekkende grens tussen een innemend monster en een beminnelijke, maar wrede realist. Er is een schitterende scène waarin hij en Wilton elkaar onverwacht ontmoeten in de Tiergarten, wat suggereert dat er hoop en mogelijkheden zijn, en later een gruwelijk moment waarin hij losgaat over waarom Hans alles verdient wat hem overkomt, en waarom het Joodse bloed in zijn vaders aderen zijn harde opsluiting rechtvaardigt. Hij is in elk opzicht zeer goed. Angstaanjagend en verleid door de macht; een studie in glamoureus, krankzinnig superioriteitsgevoel in een zwart uniform.

Er is ook sterk werk van Marc Antolin als Gustav, Hans' medegevangene met wie hij een band opbouwt terwijl ze boeken binden in de gevangenis; Christopher Hogben (in verschillende rollen – een zeer indrukwekkende acteur) en Mike Grady als een andere medegevangene. Pip Donaghy heeft de rol van de (enige) 'vrolijke noot' als Erich Mühsam, maar hij komt te dwaas over om naadloos tussen de rest van de vertolkingen te passen – het is bijna een verlossing wanneer de nazi-revolver hem definitief het zwijgen oplegt.

David Yelland is voortreffelijk als de Britse kwast Lord Allen, die het gevaar van Hitler niet inziet en Irmgard aanmoedigt tot een verzoenende benadering van het nazi-regime. Hij personifieert de houding van de regering-Chamberlain op een quichotachtige, maar schandelijk accurate wijze.

Gelukkig, en enigszins verrassend gezien het verloop van het stuk, bevatten de slotscènes een reconstructie van Hans' kruisverhoor van Hitler. Het is krachtige, prachtige kost, tegelijkertijd grappig en gemeen. Hutson is elektrisch en laat ons de vitale, intelligente en onverschrokken strijder voor rechtvaardigheid zien die Litten was voordat hij 's nachts werd weggevoerd. Roger Allam levert de stem van de onuitstaanbaar arrogante maar uiteindelijk verpletterde Führer. Perfect gedaan.

Er valt eigenlijk niets op dit stuk aan te merken – het is een strakke, heldere en zuivere productie van een intelligent en tot nadenken stemmend toneelstuk, gedragen door vele begaafde acteurs.

Net als zoveel andere producties uit Chichester zou dit moeten doorstromen naar West End. Het is een nieuw werk, meeslepend drama en van hoogwaardig acteerniveau – precies wat het theater nodig heeft en waar het publiek naar smacht. En zoals elk goed stuk, zal het nog lang na het zien ervan door je hoofd blijven spoken.

Taken At Midnight heeft onlangs de overstap naar het Londense Theatre Royal Haymarket aangekondigd. Kijk voor meer informatie op de Taken At Midnight showpagina.