RECENSIE: The Doctor, Almeida Theatre ✭✭✭✭

Libby Purves recenseert The Doctor, zeer vrij bewerkt naar Arthur Schnitzlers Professor Bernhardi door Robert Icke, nu te zien in het Almeida Theatre, Londen.

Juliet Stevenson en Joy Richardson in The Doctor. Foto: Manuel Harlan The Doctor

Almeida Theatre, Londen

20 augustus 2019

4 Sterren

Boek Tickets

Het stuk Professor Bernhardi ging in 1912 in Berlijn in première, nadat Wenen – de plek waar het zich afspeelt en het thuisland van de auteur – de opvoering verbood. Arthur Schnitzler was, net als Tsjechov, een arts; hij was een Oostenrijkse Jood in een tijd waarin het wantrouwen toenam. Het verhaal hoort hartstochtelijk bij die tijd, maar de zeer vrije bewerking van regisseur Robert Icke hoort – op een urgente en opwindende manier – bij de onze.

De arts – hier een vrouw, Juliet Stevenson als Ruth – is de oprichter en directeur van een ziekenhuis. Een kind van 14 sterft aan sepsis na een zelf uitgevoerde abortus. Haar katholieke ouders sturen onderweg naar huis een bericht dat ze de laatste sacramenten van hun priester moet ontvangen. Hij arriveert, maar de arts oordeelt dat het meisje te veel van streek zou raken als ze zou beseffen dat ze stervende is. Ze weigert de priester de toegang. Een verpleegster heeft het kind echter al ingelicht, waardoor ze uiteindelijk toch in paniek sterft. De daaropvolgende woede, gevoed door de rouwende ouders en doorspekt met antisemitisme, verwoest het leven van de joodse professor.

Het ensemble van The Doctor. Foto: Manuel Harlan

Icke pakt dit eeuwenoude verhaal en slingert het, begeleid door een gewelddadige drumslag boven het kale toneel, de strijdbare waanzin van de moderne wereld in. De rel zal voor velen in de medische wereld van de 21e eeuw helaas maar al te herkenbaar zijn. Hij roept een wilde, bittere kluwen op van effectbejag, professionele minachting, opgeklopt populisme, politieke lafheid en een wirwar aan identiteits- en slachtofferschapclaims. Stevenson vormt het hart van de wervelstorm, terwijl de overige tien acteurs met een bewuste onduidelijkheid gecast zijn en soms van rol wisselen. Vaak wordt iemand aangeduid als behorend tot een ander ras: het werkt vreemd verfrissend om een witte man te horen foeteren over het feit dat hij de enige zwarte in het team is, en om een witte Ierse priester te horen zeggen dat hij als zwarte man is beledigd toen hem de toegang tot de meisjesafdeling werd geweigerd. Ik weet niet precies waarom dit werkt, maar het werkt. Het vergroot de absurditeit van identiteitspolitiek enorm uit.

Naast Schnitzlers oorspronkelijke thema's als antisemitisme, religieus wantrouwen, professioneel gezag en de discussie of valse hoop in het 'belang van de patiënt' kan zijn, werpt Icke elk denkbaar modern heet hangijzer in de strijd: racisme, seksisme, koloniaal schuldgevoel, transgenderidentiteit, lhbtq+, alzheimer, zelfmoord en de manier waarop het internet morele verontwaardiging voedt. Zoals één arts uitroept: "De laatste keer dat we de wereld opdeelden in aparte identiteitsgroepen, weten we waar dat toe leidde. Tot tatoeages op polsen." Wanneer Professor Ruth wordt beschuldigd van kindermoord en nazisme, sneert ze dat de oppervlakkige verontwaardiging (een petitie bereikt binnen enkele momenten de vijftigduizend handtekeningen) zal leiden tot een wereld die wordt gerund als een talentenjacht. Haar eigen kwalificaties heeft ze van de medische faculteit, zegt ze, en niet "van mensen die op hun slaapkamer zitten te schreeuwen op het internet... Wil je iets bereiken? Doe dan iets goed! En zet je naam eronder!"

Ria Zmitrowicz en Juliet Stevenson in The Doctor. Foto: Manuel Harlan

Maar ze maken haar kapot. Twee weergaloze scènes: de ziekenhuiscommissie die morele lafheid combineert met honger naar financiering, en een zwart-komische 'trial-by-TV' waarbij een afschuwelijk panel tegenover haar wordt geplaatst. Een woordvoerster van een religieuze groepering eist inspraak, een anti-abortusactivist verdraait de feiten om haar te beschuldigen van de mislukte ingreep, en een academicus in 'postkoloniale sociale politiek' houdt vol dat "de woede gaat over wie de taal bezit". Zelfs de joodse afgevaardigde maakt er bezwaar tegen dat ze het jodendom niet praktiseert. Divers van aard maar verenigd in hun 'woke' afkeuring, vormen ze een werkelijk modern schrikbeeld.

Als voorstelling is dit de pure essentie van Icke, voortgestuwd door de emotionele raket die Stevenson heet. De regisseur-bewerker heeft het misschien wat overladen: als een tollend vuurwerk dat van zijn as schiet, zwiept het alle kanten op. Maar het is meeslepend, en Juliet Stevenson is een wonder met haar vreemde, loerende glimlach die overgaat in totale ontreddering en een angstaanjagende emotionele diepgang. Het toont integriteit, arrogantie, minachting, humor, woede en verontwaardiging; op een gegeven moment rent ze door de gebogen kale ruimte als een opgejaagd dier. In de verstilde scènes thuis is ze menselijk, feilbaar en dubbel in rouw. In een afsluitend, reflectief gesprek met de priester wiens komst alles in gang zette, vangen we een glimp op van diepe medische overpeinzingen over leven, dood en de waarde van hoop. Ironisch genoeg houden uiteindelijk zowel de priesterboord als de witte jas zich bezig met geloof en hoop.

De aktualisering past ook perfect bij onze tijd: de enige logische hapering zal waarschijnlijk alleen katholieken opvallen, aangezien de 'ziekenzalving' sinds de jaren 70 niet meer – zoals vroeger – uitsluitend wordt gezien als het 'Heilig Oliesel' voor op het sterfbed. Ook zou een moderne priester niet zomaar aannemen dat een 14-jarige naar de hel gaat zonder gezalfd te zijn. Maar dat is een futiliteit. Je zult geen spijt krijgen van een kaartje.

Te zien tot 28 september 2019