RECENSIE: The Wild Duck, Barbican Theatre ✭✭✭✭✭

The Wild Duck: Richard Piper als de oude Ekdal in de productie van Sydney's Belvoir Company. Foto: Alastair Muir The Wild Duck (naar Ibsen)

Barbican Theatre

23 oktober 2014

5 Sterren

De zaalwachten dekken de nooduitgangsborden af, het publiek kletst nog wat na; dan dimmen de lichten. In de plotselinge duisternis geven alleen de televisieschermen licht, die het publiek smeken hun mobiele telefoons uit te schakelen (een verzoek dat, zoals helaas tegenwoordig maar al te vaak gebeurt, door een paar onwetende dwazen wordt genegeerd). Een lichtflits. Het begint. Maar waar kijken we naar? Een grote rechthoekige glazen bak... als een aquarium... is het een aquarium? En daar, een echte levende eend. In het aquarium. Hij bekijkt het publiek sceptisch, klappert met zijn vleugels, lijkt te willen vliegen en maakt een soort kwakend geluid. Dan wordt het donker.

Zo begint de productie van het Belvoir Street Theatre van "The Wild Duck door Simon Stone met Chris Ryan naar Henrik Ibsen", geregisseerd door Stone. Na het winnen van diverse prijzen in Sydney, een optreden op het International Ibsen Festival in Oslo en het Wiener Festwochen, is dit stuk nu voor een beperkt aantal voorstellingen te zien in het Barbican.

Het is, in elk opzicht, een volledige theatrale triomf; een magistrale herinterpretatie van Ibsen, stevig geworteld in een Australisch idioom, resonerend met een zinderende kracht en een ijzingwekkende, scherpzinnige verbeeldingskracht. Als u ook maar een beetje passie voor theater heeft, doe uzelf een plezier en ga dit onmiddellijk zien. Het zal lang duren voordat u weer zoiets als dit zult ervaren, als dat ooit al gebeurt.

In zijn programmatoelichting schrijft Stone:

"Deze versie van The Wild Duck neemt de noodzaak weg om te rechtvaardigen waarom alle gebeurtenissen in het stuk toevallig op slechts één of twee locaties in een paar dagen tijd plaatsvinden. Het legt de kern van de plot bloot en erkent de fundamentele kunstmatigheid van de theatrale presentatie van dramatische gebeurtenissen. We zien één tragische week in het leven van zes mensen. Het verhaal speelt zich af in een leegte — overal en nergens. Al wat rest zijn de interacties tussen de personages. We gebruiken een kader dat voyeuristisch is, maar ook forensisch. We ontleden een tragedie... De plot legt zijn kaarten op tafel en bevrijdt de personages van de noodzaak om op tijd te komen en de juiste informatie te onthullen, zodat ze volledig zichzelf kunnen zijn in hun eigen strijd."

Toen ik die passage las voordat de voorstelling begon, zonk de moed me in de schoenen. Waarom zou iemand moeten rechtvaardigen waar de gebeurtenissen in een stuk plaatsvinden? De taak van de regisseur is om het stuk te laten werken, om de tekst te verhelderen. Een leegte? Echt waar? Zijn we niet klaar met die ouderwetse avant-gardistische benadering van realistisch drama? Voyeuristisch? Alsjeblieft — toch geen filmbeelden op televisieschermen! Hoe kan de plot zijn eigen kaarten op tafel leggen? Hoe kunnen personages in een drama bevrijd worden van het op tijd komen en hun tekst zeggen? Het klonk alsof de grootste strijd voor míj zou zijn.

Maar die angsten bleken ongegrond en, hoewel Stone duidelijk gelooft in wat hij schrijft, voldeed de productie gelukkig niet aan dat pretentieuze praatje (althans, niet in de negatieve zin).

Ten eerste is dit niet het stuk van Ibsen en, gelukkig, pretendeert het dat ook niet te zijn. Dat het een volledige herinterpretatie is, blijkt overduidelijk uit de aankondiging. Eén ster daarvoor. De plot wijkt op cruciale punten af en die verschillen zorgen voor een rauwe, grimmige en uiteindelijk gruwelijke ervaring. Het origineel debatteerde misschien over de waarheid en de leugens die mensen door het leven helpen, maar deze bewerking toont de waarheid en de leugens in actie, met de levendige, wrede gevolgen die de waarheid kan hebben.

Ten tweede speelt de actie zich niet af in een leegte. Het speelt zich af in een benauwde, doorzichtige gevangenis; een plek waar leugens je gevangen houden maar je wel laten leven. Net zoals de eend aan het begin van het stuk denkt dat hij vrij en gelukkig is, zo denken alle personages in de glazen gevangenis dat ook, op hun eigen manier. Pas wanneer de waarheid de leugens verdrijft, kan er een bestaan zijn buiten de glazen bak, al is het een leven waarin de overlevenden vurig wensen dat ze konden terugkeren naar de gelukkigere tijden binnen die muren. Nog een ster voor het ontwerp van Ralph Myers.

Ten derde komen de personages nog steeds op tijd en onthullen ze de juiste informatie. Ze doen dat alleen anders dan Ibsen voor ogen had, mede doordat de plot drastisch is veranderd en sommige personages simpelweg geschrapt zijn in deze uitgeklede versie. Er zit echter een fascinerende vloeibaarheid in de bewegingen, wat benadrukt dat dingen op de ene plek gebeuren maar gevolgen hebben op een andere. Soms blijven personages in de glazen bak hangen nadat hun tekst is afgelopen, wat een soort echo-effect van hun aanwezigheid creëert. Wanneer de moeder instort nadat haar man haar verlaat — nadat hij de waarheid over de vader van "hun dochter" Hedvig heeft vernomen — blijft ze in foetushouding op de vloer liggen terwijl andere scènes om haar heen plaatsvinden. Haar aanwezigheid illustreert perfect de plek die zij inneemt in de gedachten van de anderen terwijl ze daar ligt, machteloos, vol pijn en wanhoop. Nog een ster voor het geïnspireerde, vloeiende bewegingsspel dat kenmerkend is voor de regie hier.

Ten vierde, afgezien van het feit dat acteurs nu eenmaal bekeken worden door een publiek, is er niets bijzonder voyeuristisch aan deze productie. Maar dat wil niet zeggen dat het niet meeslepend en aangrijpend is; kennis van de originele tekst van Ibsen zal u hier niet veel helpen — er zijn heftige, expliciete en huiveringwekkende schokken te verwerken. De chirurgische precisie van elke scène, elk gebaar en elke pijnlijke beschuldiging snijdt door merg en been. Wanneer het stuk begint, leven er verschillende mensen in een leugen en is iedereen behalve één persoon gelukkig; aan het einde leeft niemand meer in een leugen, is er één iemand dood en is niemand meer gelukkig. De waarheid maakt je misschien vrij, maar die vrijheid komt met een loodzware prijs. Nog een ster.

Maar wanneer Stone zegt dat zijn visie de personages toestaat om "volledig zichzelf te zijn in hun eigen strijd", valt daar niets tegen in te brengen. Elke acteur krijgt een prachtige kans om een grillig, complex, kwetsbaar en intens menselijk personage neer te zetten. En werkelijk iedereen is buitengewoon goed.

Sara West is een brok energie als de vroegrijpe en briljante Hedvig. Ze is volkomen overtuigend als vijftienjarige en de familieharmonie die ze met haar ouders neerzet, voelt doorleefd aan. Haar scènes met de oudere mannen in haar leven zijn prachtig gelaagd en de scène waarin ze ten onrechte denkt dat de Gregers van Dan Wylie zich tot haar aangetrokken voelt, is ijzingwekkend. Ze slaat geen tel mis in de gruwelijke pas de deux met haar vader wanneer hij haar op een woedende en onvergefelijke manier afwijst.

Anita Hegh is subliem als Hedvigs moeder, Gina. Foutloos ingetogen gespeeld, een perfect portret van toegedekte misstappen en het geluk dat wreed verstoord wordt door de waarheid. Haar verstilling is verbazingwekkend, net als de nuances van pijn en verdriet die ze kan tonen. Er zit een perfectie in de alledaagsheid van haar personage die moeilijk uit te leggen is, maar onmogelijk niet te bewonderen valt.

Brendan Cowell is als de archetypische "Aussie bloke" werkelijk perfect. De gewone-mans-kwaliteit die hij aan de rol van Hjalmar geeft, is even scherpzinnig als pijnlijk om naar te kijken. Een goede vent die kapotgemaakt wordt door zijn mannelijke trots en de drang naar de waarheid van zijn beste vriend. Deze versie maakt Hjalmar tot een personage waar het publiek moeilijk van kan houden, maar Cowells dynamische realisme zorgt ervoor dat zijn Hjalmar begrepen wordt, al wordt hij misschien niet vergeven. Het is een krachtige, vlezige prestatie.

John Gaden is raak als de gladde oude boef Werle, die miljoenen heeft verdiend met leugens en bedrog. Langzaam blind wordend en op het punt te trouwen met een 28-jarige die zijn kleindochter had kunnen zijn, is deze hebzuchtige oude patriarch de rotte plek in de appel. Gaden speelt hem met hoorbaar plezier en precies de juiste dosis zelfspot en verpletterend schuldgevoel. Zijn scène met Hedvig is magisch — als het aansteken van een lont met een explosief resultaat.

Als Hjalmars vader, Ekdal, is Richard Piper prachtig nors en gebroken, langzaam wegglijdend in dementie. Hij heeft zijn geheimen bewaard en verzorgt nu zijn dieren in de vreemde kleine nep-habitat in het huis van zijn zoon. Hij heeft de titulaire Eend gered, net zoals zijn verborgen daden alle andere personages op een of andere manier hebben gered. Een perfecte rol: deels pijn, deels wanhoop, deels wensdenken.

De moeilijkste rol is die van Gregers, de zoon van Werle, die niets te maken wil hebben met het fortuin van zijn vader. Zijn moeder belde hem voor haar zelfmoord en vertelde hem de feiten, waardoor hij verbitterd is geraakt. Hij kent een geheim en is vastbesloten dit te onthullen, deels om zijn vader te straffen, maar ook omdat hij oprecht gelooft dat dit het juiste is om te doen. Dat is het niet, en de gevolgen van zijn eerlijkheid zijn catastrofaal. Dan Wylie navigeert knap door het rotsachtige pad van zijn personage. Hoewel hij in zekere zin de schurk van het verhaal is, is hij tegelijkertijd het grootste slachtoffer: hij heeft nooit echt ervaren wat het is om geliefd te zijn binnen een gezin.

Het acteerwerk is werkelijk van wereldklasse. Nog een ster daarvoor.

Stevan Gregory tekent voor de nieuwe muziek en soundscapes die enorm bijdragen aan de sfeer. Bijzonder sterk zijn de fragmenten klassieke muziek die prachtig beginnen maar gaandeweg ontsporen; en er is een verbijsterend geluidseffect, bijna alsof het universum schreeuwt, op het moment dat de eerste grote waarheid aan het licht komt en de wereld van de Ekdals uit elkaar gereten wordt. De subtiele belichting van Niklas Pajanti versterkt de sfeerwisselingen en de gevolgen van de actie op een indringende manier.

Geen twijfel mogelijk — dit is een sensationele theaterervaring. Stone's visie is helder, ambitieus en zinderend. En het werkt — het werkt echt. Geweldig acteerwerk, een meesterlijke regie en een ijzersterk script. Zoals in Sweet Charity: Alles wat ik kan zeggen is "Wow!"

Doe wat u moet doen — maar mis de kans niet om deze meesterlijke productie te zien.