RECENSIE: Versailles, Donmar Warehouse ✭✭✭✭

Versailles

Donmar Warehouse

6 maart 2013

4 Sterren

Als George Bernard Shaw ooit een toneelstuk had willen schrijven over het politieke gekonkel rond het Verdrag van Versailles en de verwoestende impact van de Eerste Wereldoorlog op Engeland, dan had het – op één detail na – waarschijnlijk precies zo geklonken als Peter Gills fascinerende en indrukwekkende stuk 'Versailles'. Het is nu te zien in de Donmar, prachtig geregisseerd door Gill zelf.

Gills stuk is intrigerend en diepzinnig; aan de ene kant een herinneringsstuk, maar tegelijkertijd een liefdesgeschiedenis en een vertelling over de klassenstrijd. Het is hier en daar wat didactisch en soms lijkt het iets te wijs achteraf, wanneer personages uit 1919 de gebeurtenissen van de afgelopen honderd jaar lijken te voorspellen of te analyseren.

Maar dat is nu juist de bedoeling. Gill kijkt niet alleen naar het historische moment, maar gebruikt de opzet van het stuk om thema's als acceptatie, tolerantie, afwijzing en vooruitziende blik te verkennen. Verleden, heden en toekomst zijn in dit meesterlijke werk met elkaar verweven, waarbij elk aspect het andere verheldert. De geschiedenis herhaalt zich misschien, maar dat geldt ook voor de toekomst.

Historici zullen je vertellen dat John Maynard Keynes ontslag nam uit protest tegen de besluiten die in 1919 in Parijs werden genomen. Die waren erop gericht Duitsland te straffen en het land financieel lam te leggen, zodat het geen gevaar meer kon vormen. Keynes vond de straf te zwaar en vreesde dat de economische slachting van Duitsland in de naam van de vrede juist tot een nieuw conflict zou leiden.

Dat dit conflict er kwam, weten we inmiddels. Of het Verdrag van Versailles en de bijbehorende voorwaarden daar de oorzaak van waren, blijft tot op de dag van vandaag een punt van discussie.

Gills stuk bestaat uit drie bedrijven. Het eerste speelt zich af in Kent, in het ouderlijk huis van de familie Rawlinson. De oudste zoon, Leonard, staat op het punt naar Parijs te vertrekken als ambtenaar die adviseert over de verdeling van de Duitse steenkoolvoorraden. Zijn zus krijgt een huwelijksaanzoek van de jonge Hugh, die aan het front heeft gevochten en wacht op zijn demobilisatie. Hun vrienden, de familie Chater, zijn in diepe rouw om het verlies van hun zoon Gerald, een soldaat die is gesneuveld aan het front.

In het tweede bedrijf verplaatst de actie zich naar Parijs, waar Leonard zijn superieuren probeert te overtuigen dat de sancties tegen Duitsland te hardvochtig zijn. Hij slaagt er niet in hen op andere gedachten te brengen.

In het derde bedrijf keert Leonard terug naar Kent, nadat hij zijn ontslag heeft ingediend. Hij is woedend en gefrustreerd en trekt fel van leer tegen zijn conservatieve familie en vrienden. Zijn zus wijst het huwelijksaanzoek van Hugh af. Na iets te veel drank mondt een familieavond uit in een felle discussie over wat echt belangrijk is in het leven en welke waarden het verdedigen waard zijn. Geralds vader verliest zijn beheersing en stort in door het verdriet om zijn zoon. Hij accepteert dat zijn zoon nooit meer terugkomt – en die acceptatie heeft ingrijpende gevolgen voor alle aanwezigen.

Zo gaat het eerste bedrijf over hoop en de toekomst, het tweede over de harde realiteit van het heden, en het derde over consequenties, het verleden en de toekomst. De slotscène van het stuk voert ons terug naar een moment vóór het eerste bedrijf: de dag dat Gerald naar het front vertrok.

Want Gerald en Leonard waren geheime minnaars, hoewel Leonard de relatie verbrak vlak voordat Gerald vertrok – en dat was misschien wel de reden dat Gerald zich zo gewillig naar het front begaf. Om te ontsnappen. Om te sterven. Het feit dat Leonard weigerde hem die dag een afscheidskus te geven, blijft hem achtervolgen. Gedurende de drie bedrijven wordt Leonard bezocht door de geest van Gerald om hem op de proef te stellen, met hem te discussiëren en deel uit te maken van zijn leven.

Omdat Leonard hem niet kan loslaten en spijt heeft dat hij hun relatie geen kans heeft gegeven (Gerald was nogal promiscue) – op precies dezelfde manier waarop hij vasthoudt aan zijn overtuiging dat de kolensancties tegen Duitsland onrechtvaardig waren. Net zoals Leonard destijds niet verder keek dan zijn neus lang was door een leven met Gerald af te wijzen, zo weigerden de geallieerden vooruit te blikken op hoe Duitsland zou reageren op hun vernedering.

Hugh is een wat kleurloos figuur, een goeiige maar onnozele ziel die niets liever wil dan trouwen met Mabel en vrolijk zijn plicht deed aan het front, wellicht om te bewijzen dat hij haar hand waard is. Helaas ziet zij hem niet zitten, maar door de druk van haar moeder en haar gevoel dat het ongepast is om een aanzoek tijdens de oorlog af te wijzen, hield ze haar kaken op elkaar. Hugh is begrijpelijkerwijs gebroken – na een verschrikkelijke oorlog kwam hij naar huis voor een verbintenis, maar na maanden wachten ziet hij zijn toekomstplannen in duigen vallen. Hij zoekt troost bij een oude schoolvriend die langzaam herstelt van een shellshock.

In veel opzichten representeert Hugh het Duitsland aan de onderhandelingstafel, terwijl de Rawlinsons en de Chaters staan voor de geallieerden: overtuigd van hun eigen gelijk, maar blind voor de gevolgen.

Gill weet dit alles te verweven in wat op de oppervlakte een subtiel, soms komisch familiedrama lijkt. Het is behendig, vernuftig en ronduit briljant.

Dat geldt ook voor de cast.

Josh O'Connor is subliem als Hugh. Hij weet van een personage dat op papier weinig om het lijf heeft, een gelaagd en sympathiek mens te maken. De manier waarop hij zijn totale verslagenheid na Mabels afwijzing overbrengt, is perfect: ingetogen en zonder enige moeite. Een glansrol.

Gwilym Lee laat Leonard zinderen van intelligentie, charme en uiteindelijk pure woede. Hij is consequent uitstekend, maar zijn scènes met de geest van Gerald (gespeeld door Tom Hughes) zijn werkelijk goddelijk, vol nuance, verdriet en liefde. Hun slotscène, het ongemakkelijke afscheid voor vertrek naar het front, voelt pijnlijk echt en ontroerend aan. Hughes is perfect: vitaal, energiek en levenslustig – hij lijkt als dode zelfs levendiger dan sommige andere personages die nog wel ademen.

Francesca Annis en Barbara Flynn zijn fabelachtig als de twee moeders. Flynn schittert als de getergde moeder die haar verdriet verbijt; haar subtiel gespeelde minachting voor Leonard wanneer hij zijn ontslag aankondigt, is fenomenaal. De Edith van Annis klampt zich wanhopig vast aan het verleden, aan een wereld die ze meent te begrijpen.

Christopher Godwin blinkt uit als Geralds vader. Het moment waarop hij breekt en huilt om zijn verloren zoon is hartverscheurend en staat symbool voor de rouw om het verleden. Flynn heeft een vergelijkbaar moment, maar haar wanhoop richt zich op de toekomst. Het verlies van hun zoon treft hen beiden diep, maar om verschillende redenen: angst versus spijt. Je vraagt je af hoe groot hun verdriet zou zijn geweest als ze hadden geweten van de liefde van hun zoon voor Leonard.

Er zitten geen zwakke schakels in deze cast, maar Edward Skillingback als ambtenaar Henry en Helen Bradbury als de onafhankelijk denkende Constance verdienen een speciale vermelding.

Het decorontwerp van Richard Hudson is prachtig en de tijdsgeest is feilloos getroffen. De familie Rawlinson staat financieel onder druk en dat zie je terug in de licht versleten meubels en kostuums. Het hele toneelbeeld ademt de sfeer uit van het krampachtig vasthouden aan vergane glorie.

De belichting van Paul Pyant is uitstekend – ervan uitgaande dat het spel met schaduwen een bewuste keuze is. De schaduwen geven de handelingen een zweem van herinnering, van verborgen zaken en van een licht dat voorgoed gedoofd is. Of het nu bewust is of niet, het effect is essentieel voor het stuk.

Gill gebruikt muziek en dans als een terugkerend motief. Het is een effectief element dat bijdraagt aan de sfeer van nostalgie en melancholie, wat een soort comfort biedt in dit verder behoorlijk confronterende stuk. De beelden van de cast die gracieus over het toneel beweegt, creëren het gevoel van een historische draaikolk waarin feiten, hoop en bedrog samensmelten tot de realiteit.

Dit is precies het soort toneel waar de Donmar beroemd om is. Een instant klassieker.