RECENSIE: Youth Without God, Coronet Theatre ✭✭✭

Julian Eaves recenseert Youth Without God, naar het boek van Christopher Hampton en geregisseerd door Stephanie Mohr, nu te zien in het Coronet Theatre.

Malcolm Cumming - Neumann, Finnian Garbutt - Bauer, Raymond Anum - Ziegler, Owen Alun - Reiss, Nicholas Nunn - Trauner, Brandon Ashford - Feuerbach. Foto: Tristram Kenton Youth Without God

Coronet Theatre

23 september 2019

3 Sterren

Boek Tickets

Voor wie denkt dat de geschiedenis zich herhaalt, en in de huidige tijdgeest een ongemakkelijke parallel ziet met wat de wereld enkele generaties geleden teisterde, is er geen betere les te vinden dan in Ödön von Horváths indringende roman 'Youth Without God' ('Jugend ohne Gott'). Het boek verscheen in 1937 in Amsterdam en schetst het dagelijks leven in het toenmalige Duitsland onder de nationaalsocialisten, bezien vanuit de ogen van een leraar in een provinciestadje — een cynische, afstandelijke toeschouwer (wellicht een spiegel van Horváth zelf?), die desondanks worstelt met de drang om de waarheid te achterhalen. Horváth was in de eerste plaats een toneelschrijver die zich pas op proza stortte toen hij na de machtsovername van de nazi's zijn stukken niet meer op de planken kreeg. Door de jaren heen zijn er diverse bewerkingen verschenen, variërend van modern en urgent tot meer traditioneel. Tien jaar geleden presenteerde Christopher Hampton — dé specialist in het bewerken van Europese auteurs voor het Britse toneel — zijn dramatisering in Wenen, destijds vertaald vanuit het Engels naar het Duits. Hamptons integere Engelstalige versie heeft nu zijn weg gevonden naar het Boheemse Notting Hill Gate en de sfeervolle, vervallen pracht van het Coronet Theatre, precies op het moment dat de wereld om ons heen steeds verder lijkt af te glijden naar een rechts-populistische demagogie.

Christopher Bowen, David Beames, Finnian Garbutt, Anna Munden, Nicholas Nunn, Raymond Anum, Alex Waldmann. Foto: Tristram Kenton

De regie is in handen van Stephanie Mohr, die hiermee haar Britse debuut maakt na een succesvolle carrière in Centraal-Europa en de Duitstalige theaterwereld. In samenwerking met ontwerper Justin Nardella kiest zij voor een interpretatie met een historisch gevoel, omlijst door drie wanden van schoolborden waarop de cast gedurende het verhaal met wit krijt schrijft en tekent. Zes jonge acteurs, die we voor het eerst zien met accordeons om hun schouders, vertolken de schooljongens — compleet met kniekousen en korte broeken — geflankeerd door een jonge actrice en drie mannen en een vrouw in de overige rollen. Voor zo'n intiem theater voelt het als een omvangrijke bezetting. Toch bekruipt je het gevoel dat de productie niet precies weet hoe ze deze bezetting het beste kan benutten.

Nicholas Nunn. Foto: Tristram Kenton

Het plot laat zich omschrijven als een thriller, of beter gezegd, een moordmysterie. Maar wie voert de regie en wat is het doel? We beginnen met een klagende ouder (een van de vele overtuigende rollen van Christopher Bowen), waarna de focus verschuift naar het diepgravende onderzoek door de leraar (een ingetogen en opvallend passieloze Alex Waldmann) en de lokale openbare aanklager (een van de sterke incarnaties van David Beames). Ondertussen zitten ook de jongeren niet stil en bespioneren zij elkaar voortdurend. Het vangen van die sfeer van constante achterdocht en universele schuld is een lastige opgave, die hier slechts gedeeltelijk uit de verf komt. Hoe langer het stuk duurt, hoe meer je een idee krijgt van waar het naartoe zou kunnen gaan, en hoe meer je je afvraagt waarom de voorstelling die bestemming net niet bereikt. Er zijn boeiende elementen aanwezig, maar ze lijken niet volledig samen te vloeien tot één geheel.

Malcolm Cumming, David Beames, Nicholas Nunn, Brandon Ashford, Raymond Anum, Christopher Bowen, Finnian Garbutt, Alex Waldmann

Wat ontbreekt er dan? Een mogelijke verklaring: het Duitse theater dat ik ken, leunt zwaar op de rijkdom van de taal en een intensiteit in de voordracht die schokkend direct is vergeleken met de meer naturalistische, omfloerste aanpak van het Britse toneel. Tijdens het kijken was ik de dialoog constant terug aan het vertalen naar het Duits. Neem bijvoorbeeld de zin: 'The moon disappeared behind a cloud'. In het Engels klinkt dat als een aardig plaatje, maar 'Der Mond verschwand hinter einer Wolke' ademt de zware symboliek van de Duitse Romantiek, doet denken aan de schilderijen van Caspar David Friedrich en bevat de filosofische slagkracht van de 'Weltanschauung' die zich afzette tegen de Verlichting. Dat alles gaat verloren in de Britse vertaling. Er zijn andere middelen nodig om dat drama tot leven te wekken op het Britse toneel, maar welke dat zijn en hoe die ingezet moeten worden, blijft hier de vraag.

Clara Onyemere. Foto: Tristram Kenton

Dat is, zo je wilt, de uitdaging die het Coronet is aangegaan met het ensceneren van dit fascinerende werk. Het is een gedurfde stap voor dit experimentele theaterhuis dat niet terugdeinst voor risico's. Ik heb producties gezien waarin deze aanpak loont; op andere momenten pakt de gok minder goed uit. Toch valt er genoeg te genieten. Er is de dwingende ernst van debutant Finnian Garbutt als de jongen Franz Bauer. Anna Munden weet een blijvende indruk achter te laten in haar summier geschreven rol als Eva. Nicholas Nunn brengt de nodige dreiging als Dieter Trauner, terwijl Malcolm Cumming op indrukwekkende wijze verschijnt als geestverschijning. De melancholie van Raymond Anum als de twijfelende Robert Ziegler helpt hem helaas niet om de vreemde tegenstrijdigheden in zijn rol te overbruggen. Owen Alun (Heinrich Reiss) en Brandon Ashford (Arno Feuerbach – wat een filosofische naam!) maken de groep jongens compleet. Clara Onyemere heeft wellicht de zwaarste taak met haar drie nogal oppervlakkig geschetste personages.

Door de gedempte belichting van Joshua Carr en de nogal wisselende geluidsniveaus van Mike Winship is dit een productie waar je maar moeilijk 'in' komt. Dat is jammer. De oorspronkelijke roman werd geprezen door Thomas Mann, en het is duidelijk waarom. Horváth en Mann delen veel esthetische en filosofische kenmerken. Horváths taal is wat robuuster en levendiger dan die van Mann, ongetwijfeld omdat hij zich ontwikkelde als kunstenaar van het gesproken woord, maar ze delen een diepe liefde voor de cultuur die zij bedreigd zagen door de barbarij van het Derde Rijk. Beiden legden de strijd tussen de deugden en ondeugden van de Duitstalige wereld obsessief vast. In deze tijd is het goed om daar weer eens bij stil te staan, zelfs als dat gebeurt via een onvolmaakte uitvoering van dit complexe maar intrigerende werk.