RECENSIE: Ellen Terry met Eileen Atkins, Sam Wanamaker Playhouse ✭✭✭✭✭

Eileen Atkins als Ellen Terry Ellen Terry Met Eileen Atkins

Sam Wanamaker Playhouse

23 februari 2014

De geschiedenis vermeldt Ellen Terry als een van de grootste actrices aller tijden. Samen met Henry Irving domineerde zij aan het einde van de negentiende eeuw de wereldpodia, waarbij haar naam onlosmakelijk verbonden was met die van Shakespeare. Na haar afscheid van het toneel begon ze over Shakespeare te schrijven en startte ze een tweede carrière met lezingen over zijn vrouwelijke personages. Deze lezingen waren doordrenkt van de kennis en inspiratie die zij in haar jarenlange loopbaan had opgedaan. Ze had uitgesproken meningen over hoe een actrice elke rol moest aanpakken, visies die vaak haaks stonden op de traditionele opvattingen van die tijd.

In het Sam Wanamaker Playhouse is nu Ellen Terry with Eileen Atkins te zien, een wonderbaarlijke theatrale ervaring die door Atkins is samengesteld uit de geschriften van Terry. Atkins kruipt in de huid van Terry terwijl ze een van haar lezingen geeft. Tijdens dit betoog brengt ze fragmenten ten gehore uit het werk van Shakespeare, waarbij rollen als Portia, Juliet, Rosalind, Beatrice, Ophelia, Viola, Desdemona en Cordelia de revue passeren.

Het is een onophoudelijk mooie ervaring om Atkins, een van onze allergrootste toneelactrices, Terry te zien vertolken. Haar stemgebruik, haar vurige en scherpzinnige tekstbegrip, haar ondeugende oog voor komische kansen en haar feilloze gave om elke nuance en elk dramatisch effect uit de woorden te putten, maken dit tot een onvergetelijke en ronduit vreugdevolle avond in het theater.

Terry schreef dat de taak van een actrice is "te leren hoe ze het (Shakespeareaanse) personage in zichzelf vertaalt, hoe ze diens gedachten tot haar eigen gedachten maakt en diens woorden tot de hare". Ze claimde het recht van spreken over deze personages omdat ze beschikte over "de kennis die alleen verkregen kan worden door er één mee te worden".

Atkins personifieert en belichaamt de gedachten van Terry. Ze verheldert elke regel Shakespeare die ze spreekt met een enorme helderheid en diepgang. Zelfs bij de meest bekende passages is het bijna onmogelijk om niet te denken dat je ze voor de allereerste keer hoort. Ze zijn verbazingwekkend levendig, fris als de eerste zonnestralen en even oogverblindend.

Het bereik en de veelzijdigheid die Atkins hier tentoonspreidt, is verbluffend. Wanneer ze Juliet of Ophelia speelt, vallen haar bijna tachtig levensjaren weg – ze is jong, breekbaar, hemels. Haar voordracht van Portia's 'Quality of Mercy'-monoloog ontneemt je de adem, en het is volkomen begrijpelijk dat Terry deze tekst gelijkstelde aan het Onzevader.

Ik heb de waanzinscène van Ophelia nooit beter vertolkt gezien dan Atkins dat hier deed; voor één keer was het volkomen logisch. Evenzo is het moeilijk om een betere Rosalind, Viola of Beatrice voor te stellen dan de personages die we hier voorbij zien komen in suggestieve en zinderende flarden uit de grote komedies.

Maar het meest verrassend – en belonend – zijn de onverwachte extraatjes: een trefzekere, grappige en op-en-top dorpse Mrs Page die de liefdesbrief van Sir John leest en becommentarieert; de ingetogen maar hartverscheurende scène waarin Juliet ontwaakt in de graftombe; de hereniging tussen Lear en Cordelia (Atkins speelt beide rollen uiterst overtuigend en met een huiveringwekkende glans die niet wordt geëvenaard in de huidige Sam Mendes-productie in het Olivier Theatre); en, meest opmerkelijk, de woordenwisseling tussen Emilia en Othello vlak na de moord op Desdemona – een vertolking die haarscherp duidelijk maakt wie de ware heldin is in de slotfase van Othello.

Een niet te missen avond met een van 's werelds grootste levende toneelactrices.