RECENSIE: King Charles III, Almeida Theatre ✭✭✭✭✭

Oliver Chris als William en Tim Pigott-Smith in de titelrol van King Charles III. Foto: Johan Persson King Charles III

Almeida Theatre, binnenkort in West End

16 mei 2014

5 Sterren

Pauze. De lange man in pak rechts van me geeuwt, staat op en zegt nogal minachtend tegen zijn eveneens geeuwende metgezel: "Dat zijn geen blanke verzen. Om godsnaam. Het rijmt niet eens." Het kostte me de grootste moeite om die nogal domme bubbel van misplaatste superioriteit niet door te prikken. Maar gelukkig waren er boeiendere dingen te beleven.

Tijdens de langzame stoet naar de bar in de pauze vingen we flarden van gesprekken op. "Ik ben een koningsgezinde en dit is een aanfluiting. Wel goed geacteerd overigens." "Ik zou ze allemaal de laan uitsturen, maar dit is wel een beetje hard. Maar allemachtig, wat een goeie acteurs." "Ik ken Charles, weet je. Helemaal niet zoals hij. Maar die acteur doet het goed." "De monarchie is zinloos, dus het stuk is gedoemd te mislukken. De acteurs zijn echter fantastisch".

Het zegt veel wanneer het publiek zo onzeker is over het stuk, maar klaarblijkelijk unaniem over de kwaliteit van de cast. Mike Bartletts "toekomstig historisch toneelstuk", King Charles III, nu te zien in de premièreversie in het Almeida Theatre onder regie van Rupert Goold, is, hoe je het ook wendt of keert, een opmerkelijk stuk theater. Het is geen literair meesterwerk voor de eeuwigheid, noch een stuk dat eindeloze heropvoeringen zal kennen – maar het is een groots theaterspektakel voor dit decennium, voor deze tijd. Voor nu.

In veel opzichten roept het de geest van Shakespeare op en geeft het zichzelf daarmee een verhoogd gevoel van gewicht. De blanke verzen doen dat bijna vanzelf; op de een of andere manier zorgt de discipline van de tekst ervoor dat het publiek beter oplet, de inhoud serieuzer neemt en aarzelt om te lachen, om vervolgens het genre te doorgronden en te accepteren.

Maar het is meer dan dat. Er zitten lijnen in van talloze stukken van Shakespeare en aspecten van zijn belangrijkste personages. De rol van Charles is veel verschuldigd aan King Lear en Richard II, en er zit meer dan een vleugje Volumnia in Camilla. Je herkent direct de Hal in prins Harry, de Lady Macbeth in Kate, de Hamlet en Angelo in William, de Bolingbroke in premier Evans – zelfs Diana verschijnt als een soort geest of heks uit Hamlet of Macbeth. Niets hiervan is toeval – en het is geniaal om die elementen naadloos en bijna onzichtbaar te verweven in de weergave van echte figuren waar iedereen een mening over heeft.

Het Shakespeare-effect zet door in de bijrollen die voor volkse wijsheid of een komische noot zorgen – de natuurlijke opvolgers van de Portier, de Doodgraver en de Min zijn allemaal aanwezig. Net als het gefluisterde overleg tussen machtige leiders die een specifieke uitkomst nastreven, zo herkenbaar voor wie de dialogen tussen Cassius en Brutus kent uit de koningsdrama's.

Maar dit is niet Bartletts enige talent. Het stuk is een rasechte thriller, met plotwendingen die zowel onverwacht als prachtig gelaagd en meeslepend zijn. De fantastische verrassing halverwege het tweede bedrijf is adembenemend en de hele avond al waard. En er valt onderweg genoeg te lachen – maar zodra het tij zich tegen Charles keert, is de tragedie nooit grappig, maar altijd volstrekt hypnotiserend.

Het stuk heeft niet per se iets vernieuwends te zeggen over de monarchie of Groot-Brittannië, maar de echte kracht zit hem in het feit dat iets vertrouwd wordt neergezet als iets exotisch en vreemds.

Alles aan de productie van Goold klopt. Van de plechtige, bijna begrafenisachtige opening bij de uitvaart van Elizabeth II, via de scènes in het paleis en het parlement tot de indrukwekkende en ontroerende slotsequentie van de kroning: het grootse effect wordt volledig benut. Het sobere, eenvoudige decor van Tom Scutt zorgt ervoor dat het publiek zich altijd bewust is van de religieuze en statelijke ondertonen in elke scène; de constante aanwezigheid van de kroon die boven alles zweeft, evenals het immer aanwezige oordeel van het volk.

Jocelyn Pook tekent voor de prachtige muziek, die perfect aansluit bij de rauwe emoties, de wendingen en het historisch besef. De muziek omhult de actie en biedt zowel troost als een stijlvolle omlijsting.

En het publiek heeft gelijk – het acteerwerk is fenomenaal. Sterker nog, het is een triomf.

Tim Pigott-Smith is sensationeel als Charles. Verbijsterd, verbaasd, minzaam, onheilspellend, verbouwereerd, opschepperig, strijdlustig en belaagd – hij is in elk opzicht en in elke scène uitmuntend. De hartstocht die hij ontketent is verbazingwekkend. Dit is wellicht de rol van zijn leven. Een grootse, krachtige prestatie.

Hij krijgt ijzersterke steun van Oliver Chris als de heerlijk onderschatte William (Chris’ feilloze timing bij de verrassing in het tweede bedrijf verdient een Olivier Award), Richard Goulding als de wanhopige en verloren Harry, Lydia Wilson als de prachtig manipulatieve Kate, Adam James als de stekelige Labour-premier, Nicholas Rowe als de huichelachtige aristocratische oppositieleider van de Tories, Margot Leicester als de trouwe maar lijdzame Camilla en Katie Brayben als de verrukkelijke, slinkse Diana. Ieder van hen is fenomenaal goed – vaak op onverwachte wijze.

Dit is theatrale alchemie van de zeldzaamste soort.

Het zal iedereen die het ziet anders raken, want het is alles en niets tegelijk. Een mogelijke tijdlijn, een fantasie, een parabel, een grap, een extrapolatie van bekende feiten, een serieuze overpeinzing over de staat van het land: het kan al die dingen zijn, afhankelijk van je eigen perspectief.

In feite is het een gelegenheid voor goede acteurs om groots werk te leveren.

En deze acteurs laten die kans niet onbenut.

In het Almeida is het uitverkocht, maar een transfer naar West End is onvermijdelijk – dit stuk kan overal staan, zeker in de jaren voordat de huidige vorst komt te overlijden. Als je de kans krijgt: ga het zien.

LAATSTE NIEUWS – King Charles III verhuist naar het Wyndham's Theatre. Boek nu!