RECENSIE: The Grand Tour, Finborough Theatre ✭✭✭✭✭

(Foto: Annabel Vere). Nic Kyle en Alastair Brookshaw in The Grand Tour

Finborough Theatre

14 februari 2015

5 Sterren

Wat is het toch met de combinatie van nonnen en nazi's dat de grote Broadway-componisten Richard Rodgers en Jerry Herman zo aansprak? Witte habijten tegen zwarte uniformen? Goed tegen kwaad? Gedisciplineerde vrouwen die gedisciplineerde mannen te slim af zijn? Wat de reden ook is, het is een populaire keuze gebleken, met The Sound of Music als bekendste voorbeeld. Ook Mel Brooks voert nonnen en nazi's op in The Producers, en er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden waarbij Moeder Overste en de Arische overheerser zij aan zij staan.

Het komt zelden voor bij een Broadway-musical dat het uitblijven van applaus tijdens de eerste akte een goed teken is. Het publiek laat doorgaans graag luidkeels hun waardering blijken voor een lied of zanger, soms nog voordat de laatste noot geklonken heeft. Stilte duidt dan ook vaak op afkeuring, verveling of minachting. Slechts heel af en toe komt zo'n stilte voort uit de wens van het publiek om de betovering niet te verbreken, geen moment te missen en de voorstelling niet tot een einde te laten komen. Vooral wanneer het verhaal over nonnen, nazi's of beide gaat.

Maar dat is precies wat er gebeurt in Thom Southerland's uitzonderlijke Europese première van The Grand Tour, een samenwerking uit 1979 tussen Jerry Herman (muziek en tekst) en Michael Stewart en Mark Bramble (script). Vanaf het moment dat Alastair Brookshaw als de verbazingwekkende S.L. Jacobowsky alleen op het toneel het verhaal in gang zet, is het publiek verkocht. Men is zich er volledig van bewust dat Southerland iets heel bijzonders heeft neergezet in de intieme ruimte van het Finborough Theatre en is vastbesloten om geen seconde te verstoren.

En terecht ook.

De oorspronkelijke Broadway-productie werd als een flop beschouwd en hield het nog geen drie maanden vol. Wie kijkt naar Southerland's intieme, charmante en perfect getroffen productie, kan zich dat nauwelijks voorstellen. The Grand Tour blijkt melodieus, meeslepend en hartverwarmend – prachtig in elk opzicht.

Dit is grotendeels te danken aan Southerland en zijn team, die de productie perfect hebben afgestemd op de kleine zaal. Intimiteit en eenvoud vormen hier de sleutel. Muzikaal leider Joanna Cichonska tekent voor de arrangementen voor twee keyboards en zangpartijen die prachtig uit de verf komen bij de kleine cast. Het decorontwerp van Phil Lindley is fabelachtig cartoonachtig en ademt een allegorische eenvoud: een naïef getekende kaart van Europa vormt de achtergrond, met verborgen luikjes en deuren die openslaan naar diverse locaties; uitschuifbare panelen in de vloer creëren weer andere effecten, waaronder een auto. Het werkt allemaal soepel en is opvallend effectief.

Vanaf het midden van de 17e eeuw was het zo'n 200 jaar lang een gebruikelijk ritueel voor de opgeleide elite om een lange reis door Europa te maken om hun horizon te verbreden en cultuur (vooral kunst) op te snuiven in de grote romantische steden. Dit stond bekend als de 'Grand Tour'. Het gebruik van die titel voor deze musical is niet toevallig. Het verhaal gaat immers hoofdzakelijk over een reis door Europa waarbij twee mannen zichzelf en elkaar ontdekken en daardoor betere mensen worden.

Het is 1940 en de Duitsers staan op het punt Frankrijk te bezetten. Jacobowsky, een intellectuele Jood uit een klein Pools stadje, staat op het punt om opnieuw te vluchten voor de naderende nazi-nachtmerrie, zoals hij dat al jaren doet. In wanhoop koopt hij een auto, ook al kan hij niet rijden. Zijn niet aflatende innerlijke optimisme spoort hem aan tot actie; er zal wel een oplossing komen – zolang er leven is, is er hoop.

In dit geval is die oplossing kolonel Stjerbinsky, een Poolse aristocraat uit hetzelfde stadje als Jacobowsky, maar tevens een snob en een antisemiet. Stjerbinsky heeft een uiterst geheime missie (hij moet een lijst met namen van Poolse verzetsstrijders naar Engeland brengen), maar geen manier om uit Parijs weg te komen. Jacobowsky hoort van zijn dilemma en biedt zijn auto aan. Na wat opstartproblemen vertrekken de twee samen, ongemakkelijk en angstig. Jacobowsky is dan verbijsterd als hij hoort dat ze niet rechtstreeks naar de grens gaan. Stjerbinsky wil eerst zijn geliefde, Marianne, ophalen om haar veiligheid te garanderen.

En zo beginnen de avonturen. Spannende paspoortcontroles in treinen, gewaagde stunts in een circus, de meedogenloze acties van een vastberaden nazi die hen op de hielen zit, een Joods stel dat dolgraag wil trouwen, een fatale confrontatie in een klooster en de race om op tijd bij de boot naar Engeland te komen (met de belangrijke papieren). Het klinkt misschien wat zoetsappig, en dat is het ook wel een beetje, maar dat is juist de charme ervan. Voor wie het verhaal niet kent, is het een uiterst spannende rit.

Natuurlijk is het verhaal zelf niet de enige reden om van de show of deze productie te genieten. Het zijn de personages en hun reacties op situaties, en de lessen die daaruit vallen te trekken, die voor de diepgang zorgen. Rauwe horror wordt tegenover kluchtige humor of onwaarschijnlijke toevalligheden geplaatst. Liefde in al haar vormen – romantisch, platonisch, familiaal, vaderlandslievend – wordt scherp belicht, net als hoop en haat.

The Grand Tour is een fabel, een sprookje bijna – en wanneer je het zo bekijkt, zoals Southerland duidelijk doet, zit het vol mogelijkheden. Het is geen geschiedenisles of een zwaar drama, maar daarom niet minder waardevol. Zoals Jerry Herman zei: "The Grand Tour gaat over de onverwoestbaarheid van de menselijke geest, dus het was een perfect stuk voor mij."

Herman schreef voor dit stuk een rijke, melodieuze partituur met een perfect liefdeslied (Marianne), opzwepende ensemblenummers (One Extraordinary Thing; Wedding Conversation), reflectieve solo's (I'll Be Here Tomorrow; I Think, I Think) en een trio over vriendschap dat barst van levenslust en vreugde (You I Like). De partituur bevat voorbodes van La Cage Aux Folles en echo's van Mack and Mabel, wat beide een compliment is. Zoals alle muziek van Herman moet het met overtuiging en vanuit het hart worden gezongen, en wanneer dat gebeurt, is het effect even verbluffend als charmant.

Southerland maakt niet de fout die tegenwoordig zo vaak wordt gemaakt bij musicals: hij kiest voor zangers die kunnen acteren en dansen, in plaats van acteurs of BN'ers (of in dit geval bekende Britten) met beperkte muzikale capaciteiten. Hij vertrouwt niet op de fanbase of populariteit van een artiest, maar op hun werkelijke talent. En dat maakt een wereld van verschil.

Brookshaw is simpelweg opmerkelijk als de vriendelijke Jacobowsky, die eeuwig op zoek is naar een plek waar hij wordt geaccepteerd en die hij zijn thuis kan noemen. Subtiel en behendig belichaamt Brookshaw de pijn, het isolement en het eeuwige optimisme van deze 'Wandelende Jood'. Er gaat een enorme oprechtheid uit van alles wat Brookshaw doet – de scène waarin hij zich realiseert dat hij verliefd is op Marianne en de scène waarin hij beseft dat zij die liefde nooit op die manier zal beantwoorden, zijn beide prachtig en eerlijk gespeeld.

Zijn zang is in elk opzicht voorbeeldig, maar zijn reprise van Marianne is werkelijk glorieus. De aanstekelijke verwondering en vreugde die hij in elk moment legt is fantastisch om te zien, of hij nu een koorddansact probeert of de nazi recht in de ogen kijkt. De slotscène is zowel hartverscheurend als krachtig door de hoop die eruit spreekt.

Eveneens voortreffelijk, en in een veel moeilijkere rol, is Nic Kyle. Hij weet de starre, moreel blinde Stjerbinsky zowel echt als invoelbaar te maken. Zijn personage legt overduidelijk de grootste reis af tijdens deze 'Grand Tour', en de man die de tour voltooit (hoe hij dat doet, gaan we niet verklappen) is een veel beter en medelevender mens dan de man die eraan begon. Kyle brengt deze verandering op een heldere, doordachte en diep overtuigende wijze in beeld.

Hij beschikt over een magische stem, vooral in de hogere registers waar zijn hoge tenor zacht, prachtig gemoduleerd en feilloos zuiver is. De schoonheid van zijn stem laat vanaf het begin zien dat Stjerbinsky een beter mens zou moeten zijn dan hij lijkt; Herman wist precies wat hij deed. Kyle toont de lachwekkende, dappere, strijdlustige én gelukzalige kanten van het personage: een soldaat met een ruwe bolster en een blanke pit. Vooral zijn vertolking van You I Like is zinderend.

Samen vormen Brookshaw en Kyle een onverslaanbaar duo.

Als Marianne, de vaderlandslievende vrouw die door beide mannen wordt aanbeden, is Zoë Doano een puur genot. Ze geeft haar rol een prachtige jaren '40 uitstraling en een stralende warmte. Haar stem is lieflijk en moeiteloos, en ze haalt alles uit de muziek van Herman. Haar vertolking van I Belong Here is perfect gedoseerd.

Heel verstandig kiest Blair Robertson voor de Ralph Fiennes-aanpak bij het spelen van de meedogenloze nazi-schurk: zijn SS-kapitein is louter perfecte dictie en zijdezachte doch stalen vastberadenheid. Zijn brute moord op een Joodse vrouw in een bontjas die hij toevallig tegenkomt in de trein, was des te schokkender gezien zijn charmante voorkomen. Een duidelijk geval van 'less is more'.

Er is uitstekend spel van Vincent Pirillo (met een schitterende stem) als Papa Clairon, de vader van de bruid wiens trouwceremonie wordt verstoord door de klopjacht op Stjerbinsky; van Samuel J. Weir als de ongelukkige bruidegom; van Elizabeth Graham als Mme Clairon/Moeder Pauline en van Michael Cotton als de undercoveragent die uitkomst biedt. Het ensemble is in zijn geheel zeer effectief en de grote groepsscènes werken bijzonder goed.

De scènes in het circus, tijdens de bruiloft en in het klooster bruisen van vitaliteit. De choreografie van Cressida Carré past perfect in de ruimte en wordt door de cast met stijl en energie uitgevoerd. Het effect van One Extraordinary Thing aan het einde van de eerste akte is indrukwekkend.

Ook op vocaal gebied valt er niets te klagen. Cichonska's muzikale leiding is helder en zorgt ervoor dat elke noot, elke harmonie en elke melodie volledig tot zijn recht komt. De samenzang is glorieus, helder en loepzuiver. Een genot om naar te luisteren. Dat alles ook nog eens onversterkt is, maakt het des te indrukwekkender. Cichonska en Chris Guard begeleiden de cast op twee keyboards en bieden een vlekkeloze ondersteuning.

Dit is een fantastische productie van een musical die op vreemde wijze onderbelicht is gebleven. Iedereen is perfect gecast en de twee mannelijke hoofdrolspelers zijn in elk opzicht geweldig. Jerry Herman schreef dan wel I Promise You A Happy Ending voor Mack and Mabel, maar deze productie van The Grand Tour maakt die belofte ook echt waar.

Als je je 21e-eeuwse cynisme even opzij kunt zetten en je laat meeslepen door een fabel over hoop en passie, dan mag je deze voorstelling niet missen. En als je dat cynisme niet opzij kunt zetten, dan zou deze voorstelling eigenlijk verplichte kost moeten zijn.

Een absoluut en onvoorwaardelijk hoogtepunt.