RECENSIE: The Ruling Class, Trafalgar Studios ✭✭✭✭

James McAvoy and Kathryn Drysdale in The Ruling Class. Foto: Johan Persson The Ruling Class

Trafalgar Studios Transformed

24 januari 2015

4 Sterren

Toen de gerespecteerde theaterrecensent Harold Hobson over zijn ervaringen met de oorspronkelijke productie van Peter Barnes' The Ruling Class (Nottingham Playhouse, 1968) schreef, meende hij:

"Voorzichtigheidshalve had ik nergens op gerekend, en overweldigend kreeg ik alles: humor, pathos, meeslepend melodrama, briljante satire, dubbelzinnige filosofie, gruwel, cynisme en sentiment, alles samengebracht tot een perfecte eenheid in de theatrale wereld van Mr. Barnes' buitengewone en eigenzinnige creatie... In een tijd waarin veel theatrale energie wordt gestoken in het opdringen van toneelstukken die niemand wil zien aan een publiek dat helemaal geen toneelstuk wil zien, was het een enorm genoegen om een drama te ontdekken dat niet alleen bedachtzaam was, maar ook opwindend en vermakelijk... gedurende het hele stuk ervaar je die heerlijke sensatie, waarvan men dacht dat die voorgoed uit het theater was verdwenen: het oprechte gevoel dat je wilt weten wat er nu gaat gebeuren."

Destijds was het stuk zelf overduidelijk de ster van de avond.

Nu speelt in Trafalgar Studios Transformed, als onderdeel van Jamie Lloyds tweede seizoen op deze locatie, Lloyds herneming van The Ruling Class.

Vandaag de dag is de ster — zonder twijfel — James McAvoy.

Niet zomaar de ster van de productie, maar een ware, zinderende artiest die elk moment dat hij op het podium staat laat stralen; wiens glimlach en priemende, indrukwekkende ogen alles kunnen zeggen wat hij wil; het ene moment volkomen onvoorspelbaar, hilarisch en wild, het volgende kwaadaardig en verward, dan weer triest, krankzinnig, berekenend of sexy — of dit alles tegelijk.

Vanaf het moment dat hij opkomt, gehuld in het grauwe habijt van een monnik, spoelt er een golf van verwachting door de zaal. Dan gooit hij zijn kap af en verklaart hij zichzelf tot... God. En dan ook nog eens een God van de Liefde. Hij kijkt het publiek recht aan, met vlammende ogen en een dwingende glimlach, en de pure magnetische kracht van zijn aanwezigheid is werkelijk verbazingwekkend. Hij is volkomen geloofwaardig als God — hij heeft er nog nooit beter uitgezien en was nog nooit zo overweldigend aantrekkelijk.

Dit is een doorbraakrol voor McAvoy (die al niet de minste was als Macbeth of als een van de hoofdrolspelers in Three Days Of Rain) en een prestatie die deze productie onmisbaar maakt. Het is bijna onmogelijk om je iemand anders van de huidige generatie acteurs voor te stellen die kan wat McAvoy hier doet als de 14e graaf van Gurney — een verbluffend gedetailleerd en volmaakt staaltje vakmanschap van het hoogste niveau.

In 1968 moet The Ruling Class in sommige opzichten schokkend en in andere verrassend provocerend zijn geweest. Het is een venijnige aanval op de Engelse bovenklasse, inclusief de kerk en de medische stand. Er is een graaf die graag aan crossdressing doet en zichzelf wurgt voor het genot, zijn halfbroer die even nukkig als hebzuchtig is, de vrouw van die man die een nymfomane is, hun zoon die een arrogante kwal is met politieke ambities, een bisschop met weinig besef van wat heilig of christelijk is, een dokter wiens houding aan het ziekbed niet bepaald strookt met de eed van Hippocrates, een goudzoekster die met iedereen naar bed gaat voor geld en status — en natuurlijk de krankzinnige erfgenaam van het landgoed.

Het is een kolkende massa van menselijke zwakheden, lust en superioriteitsgevoel, die constant borrelt en af en toe uitbarst in stoom en vuur. In deze elitaire wereld gaan canapés en nonchalante moord hand in hand.

Het laat helder en onomstotelijk zien hoe corrupt en disfunctioneel Barnes de Britse 'establishment' vindt, en hoe tegen de stroom in zwemmen alleen leidt tot verdrinking of, uiteindelijk en deprimerend genoeg, tot het instappen in de boot. Dit wordt het duidelijkst in de slotscène, met een in spinnenwebben gehuld Hogerhuis; dode, oude, stoffige figuren die voorzitten in een kwaadaardig instituut, terwijl McAvoy's grijnzende, 'hervormde' graaf zijn maidenspeech houdt.

Maar, anders dan bij Cleopatra, heeft de tijd de ideeën die het stuk bespot niet doen verwelken: in de decennia die zijn verstreken, is Barnes' pen profetisch en onthullend gebleken — veel van de bizarre gebeurtenissen in de plot zijn inmiddels zaken waar we maar al te bekend mee zijn door eindeloze bekentenissen, onderzoeken, rechtszaken en mediaberichten.

Sommige regels resoneren nu ook anders dan in de tijd vóór het Saville-onderzoek:

"Dr. Herder: En natuurlijk is hij nooit vergeten dat hij op elfjarige leeftijd bruut werd afgewezen door zijn vader en moeder. Ze stuurden hem weg, alleen, naar een primitieve gemeenschap van erkende bullebakken en pederasten.

Sir Charles: U bedoelt dat hij naar een kostschool ging."

Maar als een begaafde circusdirecteur houdt Lloyd de clowns aan het rollen en de koorddansact van vlijmscherpe satire in beweging: het tempo, de energie en de stijl zijn perfect afgestemd. Merkwaardig genoeg zijn er sommige toneelbeelden die meer doen denken aan een wachtrij voor de bus dan aan zorgvuldig geënsceneerde groepen acteurs, maar het prachtige decor van Soutra Gilmour leidt gemakkelijk af van zulke kleine irritaties.

Gilmour lost het verhaal met de vele locaties op interessante wijze op. Wanneer de nieuwe graaf, stapelgek, zijn tuin in gaat, wordt het podium overspoeld met zonlicht (terwijl het interieur van het statige landgoed, compleet met hertenkoppen, gecapitonneerde leren meubels en zware gordijnen, gewoon blijft staan) en vanuit de vloer, door kleine openingen, verschijnen er plotseling lange zonnebloemen in bloei. Het is magisch — en hun verdwijning terug in de vloer aan het einde van de scène is nog magischer.

Op een ander moment schuift er plotseling een wand weg aan de achterkant van het toneel en wordt het publiek getransporteerd naar de mistige, duistere en angstaanjagende straten van Whitechapel. Inderdaad, de graaf van McAvoy zou in zijn vrije tijd best eens Jack the Ripper kunnen zijn.

Jon Clark zorgt voor effectieve en interessante lichteffecten die het decor van Gilmour optimaal benutten. De muzikale momenten zijn bijzonder goed aangepakt (Huw Evans als muzikaal leider, Darren Carnall als choreograaf) en vormen onverwachte traktaties. Richard Mawbey levert geweldig werk met de pruiken (vooral voor Mrs. Piggott-Jones en Mrs. Treadwell, die zo uit een volksbuurt zouden kunnen komen). De begeleidende muziek van Ben en Max Ringham versterkt elk moment.

Dit is een prachtige en ingenieus doordachte herneming van een belangrijk werk van een van de meest productieve, maar vaak over het hoofd geziene toneelschrijvers van het VK. Dat maakt de gebreken in de casting des te raadselachtiger en frustrerender.

Die 'one-trick ponies', Joshua Maguire en Elliot Levey, zijn even vermoeiend voorspelbaar als altijd. Hun rollen vragen echter om meer nuance dan beiden kunnen opbrengen. Maguire dartelt in het rond, gooit zijn hoofd in de nek en zwaait verontwaardigd als Dinsdale, wat op zich prima is, maar andere keuzes hadden voor leuker en aangrijpender drama gezorgd. Onhebbelijkheid is geen vervanging voor intelligentie.

Levey speelt een straklippige, klinische arts zonder veel emotie. In het begin werkt dit nog wel, maar naarmate het stuk vordert en het verhaal van Dr. Herder zich ontwikkelt, is Levey simpelweg niet opgewassen tegen de uitdagingen. Hij moet het werk dat McAvoy heeft verzet spiegelen — het tonen van de onderdrukking van een wilde waanzin die naar buiten wil breken — en dat lukt hem niet. De scène waarin hij eindelijk de controle verliest en bezwijkt voor hysterie, is van een beschamend amateurniveau.

Ron Cook is een degelijke Sir Charles, maar hij is niet flamboyant genoeg om de rol echt tot zijn recht te laten komen. Er is onvoldoende onderhuidse, kokende irritatie over de brutaliteit van degenen die hem durven uit te dagen. Toch is hij verantwoordelijk voor een prachtig moment van technisch meesterschap op het toneel wanneer hij de kroon van de graaf laat vallen. Eerlijk is eerlijk: als Maguire en Levey hem fatsoenlijk hadden ondersteund, zou zijn taak gemakkelijker zijn geweest.

Als zijn vrouw, Lady Claire, kiest Serena Evans er terecht voor om haar eigen koers te varen binnen de familie Gurney. Als een slagschip stoomt ze onverstoorbaar door, met groots effect. Ze is volkomen geloofwaardig als de nogal ongeloofwaardige, arrogante aristocrate wier lusten gevarieerd zijn en meestal bevredigd worden zoals het haar uitkomt. Ze is elegant, afschuwelijk en onverzadigbaar in gelijke mate. Glorieus.

Anthony O'Donnell is ronduit geweldig als Tucker, de bediende van de graaf, die de familie haat maar blijft hangen omdat hij dat kan (plotwending) en omdat de familie het zich niet kan veroorloven hem te laten gaan, wetende welke geheimen hij kent over hun goedgevulde kasten met skeletten. Hij geniet zichtbaar van de dwaze momenten die de rol biedt en verslapt geen moment.

Wie waarschijnlijk de beste tijd van hun leven hebben, zijn Forbes Masson en Paul Leonard, die elk meerdere rollen spelen met een fantastisch komisch effect. Vooral Masson is verbluffend in het creëren van volledig nieuwe en ongerelateerde personages — zijn archetypische advocaat Matthew Peake lijkt in niets op zijn rechercheur Fraser, bijvoorbeeld.

Zowel Masson als Leonard zijn hilarisch in hun vrouwenrollen, en Leonard geeft het stuk een knallende start als de pompeuze, zelfingenomen 13e graaf, degene die zichzelf per ongeluk ophangt tijdens een verkeerd ingeschat moment van intiem genot.

Kathryn Drysdale is passend sensueel en vastberaden als de vrouw van McAvoys graaf en moeder van zijn erfgenaam. Ze heeft een zijdezachte, heerlijk verleidelijke stem die ze met groot effect inzet. Als de ouderwetse bisschop redt Michael Cronin zich wel, maar er zit veel meer verdorvenheid verborgen in dat wispelturige en hebzuchtige personage dan hij hier laat zien.

Maar, hoe je het ook bekijkt, dit is de avond van McAvoy. En hij maakt het waar — op spectaculaire wijze.

BOEK TICKETS VOOR THE RULING CLASS