RECENSIE: Incognito, Bush Theatre ✭✭✭

Incognito in het Bush Theatre Incognito

Bush Theatre

16 juni 2014

3 sterren

Niet elke toneelschrijver kan elke keer weer een baanbrekend, publieksvriendelijk meesterwerk afleveren. Zelfs Shakespeare schreef stukken die je op zijn best gemiddeld kunt noemen. De meeste hedendaagse schrijvers hebben noch het omvangrijke oeuvre van Shakespeare, noch zijn constante niveau. Velen schrijven goede stukken; slechts een enkeling schrijft meesterwerken. Dat is geen diepgaand inzicht; het is een open deur.

Toch is het bij het zien van Nick Payne's Incognito, dat nu in première gaat in het Bush Theatre, lastig om niet overvallen te worden door het besef dat Payne niet het onfeilbare, unieke genie is dat zijn verbijsterende Constellations deed vermoeden.

Nee, Payne is 'gewoon' verdomd goed en, belangelijker nog, productief. Hij is niet bang om te schrijven en te experimenteren met verschillende stijlen en benaderingen.

Incognito kan niet tippen aan Constellations en leunt zelfs wat veel op dat grotere werk: er zijn veel korte scènes, een veelvoud aan personages, herhaalde dialogen, wetenschappelijke thema's die de narratieve rode draad vormen, en een vorm die de onderzochte wetenschappelijke theorieën probeert te spiegelen of te belichamen.

Ondanks de overeenkomsten zijn er ook grote verschillen. Incognito gaat over veel verschillende personages en het losvaste verhaal dat hen verbindt; Constellations ging over een multiversum dat voortkomt uit mogelijke keuzes. Incognito verkent de gevolgen van kennis; Constellations de gevolgen van toeval en beslissingen. Incognito richt zich op de vloeibaarheid van kennis en begrip en het perspectief dat daaruit voortvloeit; Constellations onderzoekt eindeloze, naast elkaar bestaande continuüms.

De kern van het stuk draait om de hersenen van Albert Einstein. Wat er met die hersenen gebeurt en waarom, vormt de dramatische motor van het stuk, aangezien uiteindelijk elk personage beïnvloed of gevormd wordt door die gebeurtenissen. Net zoals Einsteins werk ons begrip van het universum veranderde, zo verandert het lot van zijn hersenen het leven van een dozijn mensen onherroepelijk.

Onder regie van Joe Murphy echoot de uitvoering de wetenschap. Aanvankelijk worden de scènes strikt gescheiden gespeeld, elk van elkaar afgekapt door lichtwisselingen en geluidseffecten. Maar naarmate het verhaal vordert, vervagen de overgangen totdat nieuwe scènes beginnen voordat de vorige volledig is afgerond, nog voordat de essentie van de eerdere scène is weggeëbd. Het publiek ziet met eigen ogen dat tijd relatief is.

Het concept van het wormgat komt minder goed uit de verf, hoewel het besef dat sommige personages sluiproutes nemen in het leven (bewust of onbewust) en daardoor de inzichten en ervaringen van de langere weg mislopen, zorgvuldig is opgebouwd en knap in het verhaal is verweven.

Minder geslaagd is dat de acteurs ook echt 'incognito' blijven. Misschien dacht iemand dat dit een briljant idee was, maar wanneer vier acteurs een veelvoud aan rollen spelen, is het handig als het publiek weet wie wie is. Alleen namen in het programmaboekje zijn niet genoeg. Zoals het stuk zelf aantoont: een mens is meer dan alleen een naam.

Hoewel we weten dat Paul Hickey, Amelia Lowdell, Alison O'Donnell en Sargon Yelda meespelen, blijft onduidelijk wie de biseksuele neuroloog Martha zo kwetsbaar neerzette, of welke acteur veel te hard schreeuwde als diverse luidruchtige mannen maar wel de razend moeilijke rol vertolkte van de man die vastzit in een eeuwige loop (een beetje zoals Dory uit Finding Nemo: hij valt constant weg en begint opnieuw met een blanco blik, verstoken van zijn herinneringen). We weten niet welke actrice dat merkwaardige Australische accent en dat goede Schotse accent had, of wie de man speelde die geobsedeerd was door Einsteins brein. Ze blijven frustrerend incognito.

Het sfeervolle decor van Oliver Townsend is indrukwekkend, maar hoewel het ongetwijfeld iets wil zeggen, ontging de exacte betekenis me. Een prachtige houten vloer van in elkaar grijpende gepolijste balken, een metalen frame rond een holte die bijna de vorm van hersenen heeft — misschien zijn ze dat ook wel — en twee buffetpiano's waarop de 'Dory-man' af en toe speelt. Het ziet er fantastisch uit. Maar helpt het om het stuk beter te begrijpen? Geen zins.

Er valt veel te waarderen in deze productie. Payne's teksten zijn intrigerend en het tempo verslapt nergens. Het is een goed stuk, alleen geen briljant stuk.

Zowel in concept als in uitvoering leunt het iets te zwaar op kunstjes.

Payne's grote kracht ligt in prachtig vormgegeven dialogen die personages tot leven wekken. Maar hij kan ook fantastische verhalen vertellen (Blurred Lines, If There Is I Haven't Found It Yet) en theatrale wonderen verrichten (Constellations).

Hij is een bijzondere stem in het Britse theater en absoluut de moeite waard om te blijven volgen.