RECENSIE: Plaques and Tangles, Jerwood Theatre Upstairs ✭✭✭

Plaques and Tangles

Jerwood Theatre Upstairs

20 oktober 2015

3 Sterren

Boek Tickets Jez: Is dat het plan? Zakken voor je examens zodat je thuis kunt blijven om me te helpen met de zorg voor haar? Ik zeg het je nu, ik sta niet toe dat je je leven vergooit... Ned: Ik heb het niet ingeleverd omdat mam mijn laptop heeft verbrand. Tweehonderdtwintig graden, vijfentwintig minuten lang. Ze begreep maar niet waarom de kaas niet bruin werd... Jez: Je schaamt je voor haar. Ned: Nee. Jez: Het is volkomen begrijpelijk. Ned: Toen hij erom vroeg, wilde ik haar op dat moment alleen maar beschermen. En ergens ben ik blij dat het gebeurd is. Gewoon om dat ene moment. Omdat ik het kon. Ik kon haar beschermen. En ik herinnerde me dat ik van haar hield. Jij houdt ook van haar. Jez: Soms wil ik haar vermoorden. Ned: Ik weet het. Jez: Ik wil haar écht vermoorden. Ned: Ik weet het.

Dit is Nicola Wilsons nieuwe stuk, Plaques and Tangles, dat momenteel in wereldpremière gaat bij de Royal Court onder regie van Lucy Morrison. Hoewel het stuk ogenschijnlijk gaat over de verwoestingen, geheimen en isolatie die gepaard gaan met de dreiging en realiteit van de ziekte van Alzheimer, lijkt Wilsons toneelstuk — althans in de handen van Morrison — meer te gaan over het (al dan niet) functioneren van een gezin dan over wat dan ook.

Wat de aandacht trekt, althans bij vlagen, in dit aan de lange kant, tikkeltje pretentieuze en merkwaardig afstandelijke relaas over één vrouw en de ravage die haar keuzes bij anderen aanrichten, zijn de scherp geobserveerde huiselijke strubbelingen. De scènes die de 'grote thema's' behandelen voegen weinig toe aan het begrip of de beleving van de specifieke verschrikking die Alzheimer is, maar de kleinere, bijna triviale scènes (zoals hierboven beschreven) zijn stukken boeiender.

Grote delen van de tekst werken vervreemdend. De uitleg van de titel voelt bijvoorbeeld hol aan, evenals enkele gebruikte metaforen. Deels ligt dit wellicht aan Morrisons nogal brave regie en Andrew D. Edwards' onhandige 'traverse' enscenering — inclusief een trap naar het vagevuur, zo niet de hemel — en de schijnbaar onvermijdelijke weergave van de hersenen middels lichtjes, wat we vaker zien in stukken over intelligentie.

Er waren zeker lange passages waarin kijken naar de handelingen niets toevoegde; de enige waarde lag in het luisteren naar de woorden. Wilsons ervaring met hoorspelen speelt hier mogelijk een rol, maar haar werk krijgt weinig steun van de summiere visie en uitvoering van de regie.

Toch treft Wilson ook zelf blaam. Er zijn veel repetitieve scènes: het is niet nodig om eindeloos te hameren op het feit dat Alzheimerpatiënten in cirkeltjes draaien, vergeetachtig zijn of plotseling wegvallen. Onnodig en dodelijk voor de spanningsboog. Dit zijn 100 heel, heel lange minuten in het theater.

Toch heeft het stuk waardevolle kanten: de focus op de consequenties is slim en zet bij vlagen aan tot nadenken. De weergave van het alledaagse gezinsleven, smeulende wrok en ware liefde in diverse vormen — seksueel, hartstochtelijk, kinderlijk, zachtaardig en hard — is door Wilson vaak treffend geobserveerd. Deze scènes bieden de meeste voldoening, zowel dramatisch als inhoudelijk.

De jonge Megan, die we ontmoeten terwijl ze bijkomt van een onenightstand, wordt met een sprankelende, levenslustige overtuiging vertolkt door Rosalind Eleazar. In een verbluffend sterk optreden brengt zij elk moment tot leven met een oprechtheid die de uitdagingen waar Megan mee te maken krijgt, prachtig neerzet. Haar scènes met Robert Lonsdales jonge Jez zijn verreweg de meest meeslepende van de productie.

Lonsdale is nog nooit zo goed geweest: rustig zelfverzekerd maar heerlijk ontoereikend (in zijn eigen ogen) als de man wiens leven veranderde door de benevelde overgave van Eleazars Megan. Zoals het besef dat ze Alzheimer kan krijgen de jonge Megan uit haar evenwicht brengt, zo raakt ook Lonsdales Jez in een vergelijkbare, levensveranderende stroomversnelling. Het is een van de knapste aspecten van Wilsons tekst: de nadruk op hoe toeval en keuzes overweldigend positief kunnen uitpakken, ondanks de schaduwkanten.

De pracht en eenvoud van de scènes tussen Eleazar en Lonsdale scheppen de verwachting van een diep, schrijnend verlies bij de oudere versie van het paar (Monica Dolan en Ferdy Roberts), maar dat komt nooit helemaal uit de verf. Dolan is uitstekend in de momenten waarop Megan de weg kwijt is, maar zij en Roberts zijn het effectiefst in scènes met anderen, niet met elkaar. Wilson schrijft voor hen geen scènes met diezelfde intieme gelaagdheid als voor hun jongere alter ego's.

Een grote uitzondering hierop is het moment waarop Roberts' Jez moet uitleggen — voor hem de zoveelste keer, voor ons de eerste — wat er is gebeurd met hun dochter Lila (een Ophelia-achtige Alice Felgate). In die scène schittert de vertrouwde intimiteit van het Eleazar/Lonsdale-verbond in een hartverscheurende volwassen vorm.

Ted Reilly speelt een angstige, ongemakkelijke en zeer geloofwaardige Ned, overduidelijk de zoon van zijn ouders. Zijn onverwachte vaderschap dwingt hem om de route van zijn moeder deels opnieuw af te leggen, maar zijn andere keuzes leiden tot andere gevolgen. De scène met de gebakken computer en het verloren verslag was het hoogtepunt van de avond: wreed, raak en huiveringwekkend liefdevol.

De scènes waarin Lila en Ned de ouderrol voor hun moeder op zich nemen, zijn werkelijk aangrijpend. Dat geldt ook voor de ongemakkelijke scène waarin Neds kindermoeder Gwen (een charmante Vanessa Babirye) vertelt dat ze naar Glasgow verhuist. In deze momenten, waarin Wilson de rauwe realiteit van het omgaan met een aftakelende geest raakt, boeit het stuk moeiteloos, voortgestuwd door sterk acteerwerk.

Maar in de passages waarin ze 'gedurfd' probeert te zijn, of waar Morrison die toon in de presentatie zoekt, slaat Wilson de plank mis.

Ik zal de titel niet verklaren, maar het is nogal wetenschappelijk en iets te zweverig als rode draad voor het stuk. Dat geldt overigens ook voor de 'cowlicks' (haarkruinen), maar daarvoor moet u de voorstelling zelf maar gaan zien.

Plaques and Tangles is zowel te gedurfd als niet gedurfd genoeg, te groot en te klein, kneuterig en overdadig — en dat allemaal tegelijk. Er is een betere regie nodig, maar ook een nieuwe versie van het script.

Er zit ergens een prachtig stuk in deze tekst verstopt. Het lukt Wilson alleen nog niet helemaal om het eruit te halen.

Plaques and Tangles is tot 21 november 2015 te zien in het Jerwood Theatre Upstairs