RECENSIE: The White Factory, Marylebone Theatre ✭✭✭✭✭

Onze eigen theaterrecensent Libby Purves bespreekt The White Factory, nu te zien in het Marylebone Theatre in Londen.

Adrian Schiller. Foto: Mark Senior The White Factory

Marylebone Theatre

5 sterren

Boek tickets DE BESMETTING VAN HET KWAAD

De geschiedenis van het getto van Łódź in Polen is een hoofdstuk van de Holocaust dat onze volle aandacht verdient, niet in de laatste plaats omdat de Joodse bevolking daar jarenlang werd uitgeperst voor dwangarbeid onder erbarmelijke omstandigheden, om vervolgens met die kille nazi-efficiëntie te worden geliquideerd. Dit opmerkelijke stuk begint in Bonn, 1960: een directeur van een chocoladefabriek snauwt een werknemer af. Plotseling horen we via een nieuwsbericht dat de Duitse baas is gearresteerd: Wilhelm Koppe, de SS-Obergruppenführer die de leiding had over het getto van Łódź.

Foto: Mark Senior

Het licht verandert, en ver weg in Brooklyn krijgt een Joodse advocaat plotseling een aanval van paniek; hij klauwt aan de muren en opent daarmee een kloof naar 1940. Dit is een somber en magnifiek herinneringsspel over geweten, compromissen en corruptie, geworteld in de geschiedenis van de Holocaust maar doorspekt met een woedende, beschamende relevantie in het tijdperk van Poetin. De Russische toneelschrijver is Dmitri Glukhovsky en zijn regisseur – inventief en in een huiveringwekkend tempo – is Maxim Didenko. Beiden zijn politiek bannelingen van deze oorlog.

De fictieve held is Mark Quartley als Josef Kaufman, een advocaat met een gezonde minachting voor de nazi-soldaten: hier is een man die weigert een gele ster op zijn jasje te naaien! Behalve dan dat hij het, enkel om te overleven, toch heel snel zal doen. Iedereen die fantaseert dat hij onder zulke omstandigheden een trotse held zou blijven, moet dit moment zien: het wanhopige gevecht om stukjes gele stof voor de truien van zijn kleine zoontjes.

Mark Quarterley en Pearl Chanda. Foto: Mark Senior

De officier Wilhelm Koppe is een historisch personage, evenals Chaim Rumkowski, de oudste van de Joodse Raad in het getto. Hij kreeg van de minachtende SS-baas de taak om 200.000 Joden in het getto in het gareel te houden. Adrian Schiller is fenomenaal als Chaim, die onder die wanhopige omstandigheden dacht dat hij de gemeenschap 'onmisbaar' kon maken en redden door elke hoek van de straat om te toveren tot een fabriek waar uniformen en laarzen voor de bezetters werden geproduceerd. Maar voor de ouderen, zieken en niet-productieven stond er al snel een 'hervestigingstrein' klaar naar de dood.

De elegante belichting – een bijzonder aspect van deze productie door Alex Musgrave – toont aan de ene kant van het toneel de kil-blauwe berekeningen van de nazi-beul en aan de andere kant de gouden warmte van Kaufmans gezin (twee spelende jongetjes en Pearl Chanda als de echtgenote die voor de norse grootvader zorgt). Soms werpen handcamera's – briljant gedaan en nergens storend – gezichten in zwart-witprojecties op de achtergrond. En wanneer de grootvader of later Kaufman de kinderen een verhaal vertelt, zijn er prachtige animaties van Joodse legenden en geloof – vooral de Golem – gecreëerd door Oleg Mikahilov.

Olivia Bernstone en James Garnon. Foto: Mark Senior

Niet alleen de enscenering is opmerkelijk, er zit ook een hardheid in dit stuk: geen feelgood-heldendom, geen reddende engel, geen Schindler. In plaats daarvan zien we hoe de oude Chaim compromissen sluit, deportaties organiseert en uiteindelijk zijn beroemde toespraak houdt waarin hij ouders smeekt hun kinderen af te staan wanneer de nazi's opdracht geven tot een selectie. "Ik kom naar u toe als een rover, om u te ontnemen wat u het meest dierbaar is...". Op zijn knieën voor Koppe weet hij de eis te beperken zodat kinderen boven de tien kunnen blijven om in de fabrieken te werken, maar hij is persoonlijk getekend door de compromissen in zijn leven en werk. Voor wie op zoek is naar loutere helden, is het schokkend om te zien dat hij onder druk ook nog eens roofzuchtige neigingen vertoont naar jonge vrouwen. Ook een harde klap op de deur is net zo vaak afkomstig van de Joodse politie als van de nazi's. Zelfs Kaufman wordt uiteindelijk ingezet om de kinderen van anderen op te pakken om die van hemzelf te redden, in een buitengewoon krachtige sequentie van ritmisch geklop op deuren.

Foto: Mark Senior

Uiteindelijk verliest iedereen, en het is wrang dat Koppe minder verliest dan wie dan ook; hij bleef na zijn arrestatie en rechtszaak in 1960 vrijuit gaan vanwege een 'slechte gezondheid'. Die rechtszaak, sober in beeld gebracht aan het einde, toont de advocaat uit Brooklyn die besmeurd is door de gruwel en er fijntjes aan wordt herinnerd dat ook hij uiteindelijk gewoon bevelen opvolgde. Perfect geregisseerd en gespeeld: dit is een wreed, moreel, briljant en noodzakelijk toneelstuk voor alle tijden. Het zou dit kleine, ondernemende nieuwe theater direct op de kaart moeten zetten.

The White Factory is tot 4 november te zien in het Marylebone Theatre.

Lees ook: Een eerste blik op de repetitiefoto's van The White Factory in het Marylebone Theatre