RECENSIE: Hand To God, Booth Theatre ✭✭✭✭✭

Steven Boyer en Sarah Stiles in Hand To God. Foto: Joan Marcus Hand To God

The Booth Theatre

4 april 2015

"Je zit zo diep in de kast, je bent bijna in Narnia!"

Dat zijn de woorden van de nerdy maar trefzekere Jessica. Haar slachtoffer/vijand is Timothy, de belachelijk lange, nonchalant sexy sportheld van de school, die met de benen wijduit in een stoel van het parochiehuis hangt. Hier geeft Margery, de moeder van de ultieme nerd Jason, poppenspelles. Natuurlijk is Timothy beledigd. Jessica weet dat hij zo zal reageren, en dat is precies waarom ze hem treitert. Margery probeert de orde te herstellen en stuurt Jessica en Jason weg voor een pauze en wat cola. Ze is van plan Timothy eens flink de waarheid te zeggen en hem op zijn nummer te zetten.

Maar dat loopt net even anders...

Dit is Hand To God, een nieuw Amerikaans toneelstuk dat momenteel in voorvertoning is in het Booth Theatre op Broadway. Geschreven door Robert Askins en geregisseerd door Moritz von Stuelpnagel, speelt Hand To God als een gitzwarte klucht die draait om de klassieke elementen van het genre: geweld, seks en religie. De extremiteit van deze elementen en de manier waarop ze hier worden ingezet, onderscheidt dit stuk van een dertien-in-een-dozijn klucht.

En het feit dat er, zodra je de lachtranen hebt weggeveegd, in tegenstelling tot bij de meeste kluchten, beelden en concepten blijven hangen. Pas dan besef je dat Askins de vorm van de klucht heeft gebruikt om een aantal opmerkelijk scherpzinnige zaken aan te kaarten. Het mag eruitzien als een klucht en grappig zijn als een klucht, maar het is een maatschappijkritische satire met een venijnige beet.

Het verhaal aan de oppervlakte gaat over de misavonturen van de poppenspelgroep van de kerk. Margery's echtgenoot, de vader van Jason, is zes maanden geleden overleden en geen van beiden kan het verwerken. Ze praten ook niet over hun gevoelens. Beiden zoeken ze hun toevlucht in de poppenspelles. Daarnaast zijn er Jessica, een normaal meisje – niet klassiek mooi maar wel slim en charmant – en Timothy, een boom van een kerel met een rugzak aan problemen, een serieus getroebleerde knaap.

Timothy pakt Jason en Jessica aan om zijn eigen onzekerheden en waarschijnlijke eenzaamheid te maskeren. Hij heeft duidelijk behoefte aan echte liefde en zorg. Hij ontwikkelt een ongezonde fixatie op Margery. Een ander met een ongezonde obsessie voor Margery is Pastor Greg, de priester die de kerk leidt. Moeizame persoonlijke interacties vormen de motor van het verhaal, zoals bloed door het hart pompt.

Dan ontdekt Jason dat zijn pop, Tyrone, een eigen leven leidt. Nadat hij zijn pop in een ongebruikelijke, gewelddadige vlaag van agressie en rebellie uit elkaar heeft getrokken, begint de pop terwijl Jason in bed slaapt – mysterieus herrezen uit de wollen dood van verscheurde stof – tegen hem te praten als een zelfstandige entiteit. Er waren eerder al flitsen van dit gedrag, vreemde en onverklaarbare momenten, maar nu manifesteert Tyrone zich volledig als het kwaadaardige alter ego van Jason; zijn ongeremde, grofgebekte, antisociale 'Id', zeg maar. Is hij bezeten door de duivel?

Misschien.

Er volgt een hoop poppengeweld. Tyrone zegt wat hij wil, ongeacht de gevolgen, en onderneemt acties die de andere personages bijna vernietigen. Er is sprake van een soort Reservoir Dogs-achtig geweld, aangestuurd door deze machiavellistische handpop. Is Tyrone louter de spreekbuis voor Jasons onuitgesproken innerlijke angst en felheid? Of is hij een dienaar van de Vorst der Duisternis, gekomen om Jason te rekruteren voor zijn legerscharen? Is er, zoals Pastor Greg gelooft, een exorcisme nodig?

Hoewel dit interessante en voor de hand liggende vragen zijn die de tekst oproept, lijken er andere, boeiendere zaken te zijn om over na te denken.

Het relaas van de poppenspelklas wordt ingeleid en afgesloten door Punch and Judy-achtige vignetten waarin Tyrone uiteenzet hoe de maatschappij, beschaving en religie de onschuldige vrijheid van de mensheid hebben vernietigd. Tyrones theorie is dat het creëren van regels voor goed gedrag de vrijheid en spontaniteit verstikt en leidt tot conflict, disharmonie en onvrede. Als er geen beschaving of religie was, zou er ook geen duivel nodig zijn; zodra je de duivel als maatschappelijk concept hebt, is het maar al te makkelijk om te zeggen: "De duivel dwong me ertoe."

De klucht verkent deze thema's tot op het bot. De kerkgemeenschap wordt ontmanteld door de streken van Tyrone, die volledig ongehinderd door consequenties te werk gaat. Tyrone pakt de pester aan (weliswaar met geweld), vertelt de waarheid (of wat Jason als de waarheid ervaart) ongeacht de pijnlijke gevolgen, en spreekt mensen aan op hun ongepaste gedrag. Kortom, Tyrone doet datgene wat alleen mogelijk is als er geen 'regels', 'conventies' of taboes bestaan.

Het werkelijk interessante is dat, hoewel de explosieve interventies van Tyrone pijn kunnen veroorzaken, de wereld niet vergaat. Mensen zijn misschien gekwetst of in verlegenheid gebracht, maar ze zijn niet zo dood als Jasons vader – en ze zijn vrij om de waarheid van hun leven onder ogen te zien. Door de conventionele wijsheid over hoe men zich hoort te gedragen te verbrijzelen, bevrijdt Tyrone elk personage, althans voor zolang ze ervoor kiezen vrij te zijn.

Anders bekeken is Tyrone een metafoor voor het moderne fenomeen van online avatars. Hij maakt deel uit van Jason (laten we eerlijk zijn, hij zit op Jasons hand), maar zijn gedrag en acties staan volledig los van Jason – uiteindelijk ziet iedereen, inclusief Jason, Tyrone als een aparte entiteit. Precies zoals mensen hun online persona's als gescheiden zien en hen dingen laten doen en zeggen die de werkelijke persoon nooit in het echt zou durven.

Er is een sleutelscène waarin de poppen van Tyrone en Jessica schaamteloos grappige seks hebben. In feite virtuele seks. Het speelt zich af voor de ogen van Jason en Jessica, het betreft hen, maar ze zijn er tegelijkertijd van losgekoppeld. Het is hilarisch om te zien, maar het geeft tegelijkertijd de visie van de auteur weer op een maatschappij waar mensen constant seks hebben om de daad zelf, zonder enige emotionele connectie. Kijken naar die poppen die flink tekeergaan is hetzelfde als kijken naar pornografie – het heeft exact dezelfde relatie met intimiteit: geen.

Door het stuk te laten afspelen binnen de muren van een kerkelijke omgeving wordt de extremiteit van het geweld en het antisociale gedrag vergroot, maar het stuk is geen specifieke aanval op religie. Religie is slechts één van de maatschappelijke normen die hier op de korrel worden genomen.

Autoriteit als concept is het grootste aandachtspunt. Margery is een falende moeder voor Jason omdat ze niet kan omgaan met de dood van haar man of de redenen daarvoor. Pastor Greg is een ineffectieve vaderfiguur omdat hij zijn eigenbelang boven dat van anderen stelt en alleen verantwoordelijk handelt als dat de enige overgebleven optie is. De kinderen zijn allemaal op hun eigen manier ontspoord, het product van een ontspoorde samenleving. Jessica blijkt de wijste van allemaal, omdat ze haar verstand gebruikt en net zo min bang is voor de waarheid als voor het meespelen om een oplossing te forceren.

Het stuk is iets te lang en zou waarschijnlijk effectiever zijn zonder pauze. Zodra Tyrone eenmaal op dreef is, wil je niet dat de vaart eruit wordt gehaald. Askins schrijft wreed grappige dialogen en de absurde situaties die ontstaan zijn onmiskenbaar hilarisch. Maar zijn grootste kracht ligt in zijn inzicht – dit is een zeer serieus werk verpakt in het glimmende jasje van een klucht. Het is dwingend geschreven theater.

Von Stuelpnagel regisseert met helderheid en een giftige vaart. De scherpe satire wordt uitstekend ondersteund door energieke vertolkingen en een ingenieus decor. Het ontwerp van Beowulf Boritt is een triomf; de manier waarop hij de sfeer van een kerkelijk klaslokaal vangt is opmerkelijk – je kunt de geur van krijtstof en die specifieke lucht van muffe, stoffige middelmatigheid bijna ruiken. Wanneer Tyrone de ruimte transformeert in een met bloed besmeurd, gewelddadig heiligdom, is het detailniveau subliem en eindeloos boeiend.

Steven Boyer is simpelweg sensationeel als Jason en nog meer als Tyrone. Zijn vermogen om beide personages tegelijkertijd te spelen – zijn lichaam volledig als Jason, zijn hand volledig als Tyrone – is uitzonderlijk. Zijn vocale behendigheid en scherpte zijn verbluffend. De expressie die hij legt in de lage, demonische tonen van Tyrone is buitengewoon. Het is bijna een cliché, maar niettemin waar: Tyrone lijkt driedimensionaal, een apart, volledig wezen dat niets met Jason te maken heeft.

Toch maakt de getalenteerde Boyer tegelijkertijd duidelijk dat Jason Tyrone zou *kunnen* zijn; die mogelijkheid hangt altijd in de lucht. De scène met poppenseks met de pop van Sarah Stiles is komisch acteerwerk van het hoogste niveau van beide spelers. Boyer blinkt ook uit in de rol van moederskind; er is geen moment twijfel dat ze familie zijn. In beide rollen is Boyer in elk opzicht onberispelijk.

Stiles is aan hem gewaagd als de bedachtzame, vindingrijke maar gemarginaliseerde Jessica. Ze laat elke grap landen en haalt het maximale uit elke scène. Haar interacties met Timothy zijn genadeloos treffend. Ze personifieert non-conformisme op een triomfale manier.

Michael Oberholtzer, die zijn Broadway-debuut maakt, is een ster in wording. Extreem lang, mysterieus en zeer knap; hij bezit die magnetische podiumpresentatie die bijna overweldigend intens is. Hij zet dit goed in als de ongelooflijk domme maar duidelijk beschadigde Timothy – een personage dat dingen zegt en doet om de aandacht te trekken die hij zo hard nodig heeft, maar te dom is om de schade te beseffen die hij anderen berokkent in de jacht op zijn eigen misplaatste doelen.

De rol van de door seks geobsedeerde hunk gaat Oberholtzer gemakkelijk af, maar dit is geen 'pretty boy'-auditie voor Hollywood, ondanks de gescheurde T-shirts en het strakke witte ondergoed. Zijn vertolking is meesterlijk, gelaagd en subtiel. We kunnen lachen om Timothy, hem soms zelfs verachten, maar we zien ook hoe ellendig en wanhopig hij is. Niets daarvan staat expliciet in de tekst; Oberholtzer brengt het naar boven door puur vakmanschap, vooral in zijn scènes met Margery en Pastor Greg.

Geneva Carr speelt Margery als een strak gespannen snaar, als prikkeldraad dat in een onnatuurlijke vorm is gebogen, klaar om terug te slaan en stukken vlees weg te rukken. Broos, uiterlijk beheerst, worstelend om vast te houden aan routine en een manier te vinden om te overleven; Carr's Margery is de optelsom van de vrouw van middelbare leeftijd die in de steek is gelaten door de ene man, verleid door een ander en verkeerd beoordeeld door weer een ander. Het is een prachtig labiele vertolking, zowel grappig als tragisch. Andere actrices hadden Margery wellicht bijteriger, seksueler of dierlijker gemaakt, maar Carr bewandelt precies het juiste pad. Het is een perfect uitgebalanceerde presentatie.

Marc Kudish is wat te eendimensionaal als Pastor Greg. Verrassend genoeg, zeker voor een veteraan uit 9 to 5, is Kudish niet slijmerig genoeg in de rol van de grotendeels ineffectieve en op zichzelf gerichte priester. Hij is meer dan bekwaam, maar er valt meer uit het personage te halen, zoals de rest van de cast laat zien.

Jason Lyons zorgt voor uitzonderlijk goed licht dat de spanning en de schokkende horror versterkt terwijl de poppen-apocalyps van Tyrone zich ontvouwt. Ook alle lof voor het geniale ontwerp van de poppen door Marte Johanne Ekhoughen, en de vechtscènes van Robert Westley zijn expliciet en overtuigend.

Dit is een belangrijk nieuw werk, een satirisch sociaal commentaar vermomd als een maffe klucht over een demonische handpop. De vorm die Askins gebruikt sluit naadloos aan bij de inhoud die hij wil verkennen.

Wie Avenue Q of Sooty verwacht, zal geschokt en zwaar teleurgesteld zijn. Voor alle anderen: bereid je voor op een van de beste nieuwe Amerikaanse toneelstukken in jaren op Broadway.

BOEK TICKETS VOOR HAND TO GOD OP BROADWAY