Opowieść wigilijna nie schodzi z afiszy na brytyjskich scenach

Mark Ludmon przygląda się temu, dlaczego Opowieść wigilijna Charlesa Dickensa jest w tym roku w brytyjskich teatrach równie popularna jak zawsze.

Sally Dexter gra w Wilton's A Christmas Carol - A Fairy Tale

Opowieść wigilijna Charlesa Dickensa odniosła tak ogromny sukces po publikacji w 1843 roku, że w ciągu zaledwie trzech miesięcy w londyńskich teatrach grano aż osiem różnych wersji. Przez kolejne 176 lat ta nowela i skąpy Ebenezera Scrooge’a zyskały status ikon, a w tym sezonie świątecznym historia pojawia się na scenach w całej Wielkiej Brytanii (a także w nowej wersji telewizyjnej z Guyem Pearce’em). Od kobiecej Scrooge, przez lalkarstwo, po musicale – rozmaite adaptacje próbują uchwycić ducha minionych świąt, a jednocześnie opowiedzieć tę historię świeżo na Boże Narodzenie dziś i w przyszłości.

Czasy mogły się zmienić, ale Scrooge wciąż pozostaje archetypem żądnego pieniędzy biznesmena, który nie dostrzega biedy i nędzy dookoła. To jeden z powodów, dla których pisarka i reżyserka Stephanie Street postanowiła wystawić w Londynie "Christmas Carol - A Fairy Tale" w Wilton’s Music Hall (od 29 listopada do 4 stycznia). „Dla mnie, jako twórczyni teatralnej, kluczowe pytanie – zwłaszcza przy ponownym wystawianiu starych opowieści – brzmi: dlaczego ta historia właśnie teraz?” – mówi. „Chciałam się z tym zmierzyć, bo Opowieść wigilijna w ogromnym stopniu opowiada o świecie, w którym dziś żyjemy: obserwujemy, jak w tym kraju rośnie przepaść majątkowa i ubóstwo wśród dzieci w zastraszającym tempie, do tego stopnia, że trudno uwierzyć, jak kiedykolwiek mamy się z tego podnieść.”

Jednocześnie opowieść podpowiada, że nawet najbardziej zgorzkniały skąpiec może na nowo odkryć miłość i współczucie – to przesłanie inspirujące i pokrzepiające. „Właśnie w tym teatr potrafi coś, czego niewiele innych rzeczy potrafi: wywołać zmianę poprzez wspólne, zbiorowe doświadczenie” – dodaje Street. „Co ważne, Opowieść wigilijna jest też historią odkupienia, a teraz naprawdę czuję, że potrzebujemy w opowieściach nadziei i optymizmu.”

Aby odświeżyć tę historię, w produkcji Wilton’s pojawia się jedna zasadnicza różnica: główną rolę gra Sally Dexter. W wersji autorstwa Piersa Tordaya Ebenezer umarł młodo, a przeżyła go siostra Fan, która wyszła za ponurego lichwiarza Jacoba Marleya – partnera Scrooge’a w interesach w oryginalnej opowieści. „W 1843 roku zamężna kobieta – i wszystko, co posiadała – należało prawnie do jej męża” – wyjaśnia Street. „Spotkanie jej w momencie śmierci Marleya oznaczałoby więc znacznie więcej niż tylko przejęcie jego interesu: oznaczałoby odzyskanie nazwiska, posagu, niezależności. To wydało nam się pomocnym tłem dla chciwości Scrooge.”

Historia Fan rezonuje też z dzisiejszą walką o równość. „Kobiety wciąż są istotnie ograniczane przez struktury patriarchalne, które dotykają nawet naszych najbardziej podstawowych praw” – dodaje Street. „Na całym świecie widzimy, jak rządy cofają prawa kobiet do aborcji; różnice w wynagrodzeniach ze względu na płeć są powszechne i duże; kobiety nadal są hiperseksualizowane i uprzedmiotawiane w głównym nurcie mediów. Odkryliśmy więc, że nasza kobieca Scrooge – z gruntu człowiek XIX wieku – może być dla współczesnych kobiet ważnym znakiem i może dać nam poruszającą postać zmiany.”

Rachel Izen jako Ebeneezer Scrooge. Fot.: Jamie Scott Smith Debiut Sally Dexter jako Scrooge’a pojawia się tuż po tym, co uważa się za pierwsze wcielenie tej postaci na brytyjskiej scenie w wykonaniu kobiety. Rachel Izen gra męską rolę w klasycznej wersji opowieści w Bridge House Theatre w Penge w Londynie (od 25 listopada do 22 grudnia). Jednak ten wybór obsadowy mniej dotyczy płci, a bardziej znalezienia osoby idealnej do roli. Guy Retallack, adaptator i reżyser tej produkcji, podkreśla: „Mężczyźni od wieków grali role kobiece u Szekspira, więc w 2019 roku najwyższy czas, by ktoś o talencie Rachel Izen ożywił Ebenezera Scrooge’a. W Bridge House zawsze wierzyliśmy w obsadzanie najmocniejszych wykonawców, a Rachel i jej pracę znam od wielu lat. To aktorka o niezwykłej głębi i doświadczeniu – i uznaliśmy, że będzie znakomita w tej ikonicznej roli.”

John O'Connor w A Christmas Carol. Fot.: Dik Ng John O’Connor przywołuje ducha samego Dickensa w objazdowym, jednoosobowym spektaklu European Arts Company: A Christmas Carol. Wykorzystuje on autorski tekst powieściopisarza z czasów, gdy Dickens czytał skróconą wersję noweli publiczności liczącej nawet 3 tysiące osób – ponad 150 lat temu. Grając ponad 20 postaci, O’Connor opowiada historię tak, jakby siedział przy trzaskającym ogniu w przytulnym gabinecie; pomaga mu też światło i efekty dźwiękowe, których Dickens nie miał do dyspozycji. Trasa obejmuje 15 miejsc w Anglii, od 27 listopada do 23 grudnia 2019 roku.

Po poprzedniej trasie w 2018 roku O’Connor uważa, że opowieść o Scrooge’u wciąż jest popularna, bo to „punkt odniesienia dla Bożego Narodzenia” – zwłaszcza że Dickens odegrał kluczową rolę w zebraniu elementów składających się na dzisiejszy obraz świąt: od radosnych rodzinnych uczt po współczucie dla mniej zamożnych. „Bardzo często słyszę, że ludzie przychodzą na spektakl, bo chcą poczuć świąteczny nastrój, dotknąć czegoś fundamentalnego w Bożym Narodzeniu” – mówi.

O’Connor sądzi też, że historia jest szczególnie aktualna, gdy Wielka Brytania odczuwa skutki niemal dekady oszczędności – od rosnącego ubóstwa dzieci po coraz większą potrzebę korzystania z banków żywności. „Opowieść wigilijna była głęboko politycznym dziełem, gdy ją opublikowano, i nie powinniśmy uciekać od tego, że jest głęboko polityczna także w 2019 roku. Jak każde wielkie dzieło sztuki, daje się nieskończenie adaptować i odnosić do współczesności.”

Patrick Ryecart w Barn Theatre's A Christmas Carol W nowej wersji Opowieści wigilijnej w Barn Theatre w Cirencester autor Alan Pollock rozbudował tło Scrooge’a, by sprawdzić, co ukształtowało człowieka, którego poznajemy na początku opowieści. W roli głównej występuje Patrick Ryecart, a produkcja zawiera też nową muzykę i teksty piosenek autorstwa obiecującego kompozytora i muzyka Finna Andersona; spektakl grany jest od 28 listopada do 11 stycznia 2019 roku. Pollock zwraca uwagę, że Opowieść wigilijna ugruntowała popularność zimowych historii o duchach. „Każdy lubi się trochę przestraszyć w święta. Oprócz tego, że – być może – wymyślił nowoczesne Boże Narodzenie, Dickens zapoczątkował też tradycję świątecznej historii o duchach. Duchy, które w tym przypadku przypominają nam, że ‘wszyscy jesteśmy współpodróżnymi w stronę grobu’.”

Pollock uważa, że wszechobecność tej historii na brytyjskich scenach odzwierciedla jej rosnącą aktualność dla naszych czasów. „Przez długi czas wydawało się, że to Jane Austen przemawia najczytelniej do współczesnej publiczności. Nagle Dickens znów staje się niezwykle wyraźny, bo jego świat losu, przeznaczenia, bogactwa i biedy wydaje się niepokojąco bliski naszemu.”

A Christmas Carol - Theatre Space North East Mimo mroczniejszych tematów Opowieść wigilijna pozostaje historią, która świetnie sprawdza się jako spektakl dla całej rodziny. Theatre Space North East wraca ze swoją wersją, wykorzystującą wielkoformatowe lalki i nastrojową muzykę na żywo, w trasie po „nietypowych przestrzeniach” na północy Anglii – od 5 do 23 grudnia. „Uważamy, że ta historia stała się częścią rodzinnych tradycji” – mówi producentka Corinne Kilvington. „Przypomina ludziom o radości tego czasu i o tym, dlaczego się spotykamy. Ale przypomina też, by być wdzięcznym za to, co mamy, i że nasze działania mają konsekwencje. Bohaterowie są znajomi, a opowieść obejmuje wszystkich – niezależnie od wieku i sytuacji – i jednoczy ludzi. Niestety w czasach zaciskania pasa historia nadal jest bardzo aktualna, więc mamy nadzieję, że to przypomnienie, jak dobrze żyć w społeczeństwie, którego jesteśmy częścią.”

Lalki dodają historii o duchach dodatkowego, „nie z tego świata, czasem niepokojącego” charakteru – dodaje reżyser i mistrz lalkarstwa Lawrence Neale. „Wszystkie nasze duchy są tworzone technikami lalkowymi, co wnosi prawdziwą magię, a do tego nie gramy w tradycyjnych teatrach, tylko w nieoczywistych miejscach, które aż kipią atmosferą. Nasze podejście do teatru jest z natury immersyjne, a mnóstwo czasu poświęciliśmy na R&D, budując świat, w którym funkcjonują trzy duchy oraz nasz zespół ‘chochlików’. Od ‘Duty Managera’ – chochlika, który obsesyjnie trzyma się regulaminu – po figlarnego ‘Time Sprite’: ich wyraziste osobowości i sposób, w jaki wchodzą w relacje ze Scrooge’em, duchami i widownią, pomagają zbudować wokół klasycznego tekstu uniwersum, którego wcześniej nie było. To naprawdę cudowne doświadczenie: zwinąć się pod kocem z gorącą czekoladą i patrzeć, jak historia ożywa tuż przed tobą – w zamku albo w pięknych, drewnem obitych komnatach.”

Gdzie jeszcze w tym sezonie świątecznym obejrzeć Opowieść wigilijną

Paterson Joseph gra Scrooge’a w Opowieści wigilijnej w Old Vic w Londynie – to już trzecie wystawienie wersji napisanej przez Jacka Thorne’a. Grana od 23 listopada do 18 stycznia. Kup bilety!

Opowieść wigilijna w Derby Theatre Adaptacja Neila Duffielda wraca do Derby Theatre, z ośmioosobową obsadą, na czele z Garethem Williamsem jako Scrooge’em. Grana od 29 listopada do 4 stycznia 2019. Kup bilety!

Opowieść wigilijna w Bristol Old Vic. Po sukcesie w zeszłym roku wersja Toma Morrisa wraca do teatru Bristol Old Vic, z Johnem Hopkinsem jako Scrooge’em. Grana od 28 listopada do 12 stycznia. Kup bilety!

A Christmas Carol - Theatre By The Lake Theatre by the Lake w Keswick prezentuje pełną energii Opowieść wigilijną w adaptacji Patricka Barlowa, twórcy przebojowej wersji 39 Steps. Scrooge’a gra Darren Lawrence. Grana od 22 listopada do 11 stycznia. Kup bilety!

Crawford Logan - Lyceum Edinburgh Crawford Logan gra Scrooge’a w nowej szkockiej wersji Opowieści wigilijnej Tony’ego Cownie’ego w The Lyceum w Edynburgu. Akcja zostaje przeniesiona do Edynburga, zainspirowana historią o tym, jak Dickens podczas wizyty w mieście miał zobaczyć na nagrobku nazwisko Ebenezer Scroggie. Grana od 28 listopada do 4 stycznia. Kup bilety! Isobel McArthur napisała nową adaptację dla Pitlochry Festival Theatre w Perth and Kinross, z Colinem McCredie jako Scrooge’em. Grana od 21 listopada do 23 grudnia. Kup bilety! Theatr Clywd w Mold wystawia Opowieść wigilijną w adaptacji Alana Harrisa, z obsadą prowadzoną przez Stevena Elliotta jako Scrooge’a. Spektakl opisywany jest jako immersyjny pokaz dla całej rodziny, z „tętniącą życiem wiktoriańską ulicą i mieszkańcami, których można poznać”. Grany od 13 grudnia do 5 stycznia. Kup bilety!

David Burt i obsada Opowieści wigilijnej. Fot.: Scott Rylander Adaptacja Antic Disposition powraca – z muzyką i oryginalnymi tekstami inspirowanymi tradycyjnymi wiktoriańskimi kolędami; Davida Burta zobaczymy jako Scrooge’a. Grana w historycznej Middle Temple Hall w Londynie od 21 do 30 grudnia. Kup bilety! Jud Charlton wykonuje Charles Dickens’s A (One Man) Christmas Carol w adaptacji, którą napisał wspólnie z Paulo Serrą. Grana w The Hen & Chickens Theatre w Londynie od 11 do 21 grudnia. Kup bilety! Amerykański aktor Neil McGarry przywozi do Londynu nagradzany solowy spektakl Opowieść wigilijna – w Tea House Theatre od 5 do 7 grudnia oraz w The Mission Theatre w Bath od 8 do 10 grudnia. Kup bilety! Chapterhouse Theatre kontynuuje świąteczną tradycję objazdowej Opowieści wigilijnej po teatrach, zamkach i katedrach w całej Wielkiej Brytanii, w adaptacji Laury Turner. Tegoroczna trasa trwa od 16 listopada do 23 grudnia. Kup bilety! Po takich hitach jak Sh!t-faced Shakespeare ekipa Magnificent Bastard bierze na warsztat Opowieść wigilijną w Sh!t-Faced Showtime: A Pissedmas Carol. Jak zwykle jeden z członków obsady jest coraz bardziej nietrzeźwy, co daje wyśpiewaną i „wypitą” alternatywę dla świątecznej imprezy. Grana w Leicester Square Theatre w Londynie od 20 listopada do 5 stycznia. Kup bilety!

Po raz dziewiąty Hartshorn - Hook Productions przywraca immersyjną wersję Opowieści wigilijnej, z ucztowaniem od Flavourology – specjalistów od doświadczeń kulinarnych. Stworzona przez autora Alexandra Wrighta i reżysera Toma Bellerby’ego, z Alexandrem Barclayem jako Scrooge’em. Grana w „Scrooge’s Parlour” przy 56 Davies Street w Londynie od 27 listopada do 5 stycznia. Kup bilety!

W Hope Mill Theatre w Manchesterze historia Dickensa zainspirowała The Astonishing Times of Timothy Cratchit – musical, który kontynuuje losy Tiny Tima, syna Boba Cratchita. Z muzyką i tekstami piosenek Andre Catriniego, napisany przez Allana Knee; w obsadzie Ryan Kopel jako Tim i Paul Greenwood jako Scrooge. Grany od 22 listopada do 29 grudnia. Kup bilety!