RECENSIE: The Realistic Joneses, Lyceum Theatre ✭✭✭✭

Foto: Sara Krulwich The Realistic Jonses

Lyceum Theatre

13 april 2014

4 sterren

Ik kan me niet heugen wanneer er voor het laatst een toneelstuk op Broadway te zien was dat zo experimenteerde met de vorm van dramatisch theater als The Realistic Joneses. Dit nieuwe werk van Will Eno beleeft momenteel zijn premièreseizoen op de 'Great White Way' in het Lyceum Theatre, in een regie van Sam Gold.

De cast is werkelijk van wereldklasse: Toni Collette, Michael C. Hall, Tracy Letts en Marisa Tomei. Met vier van zulke grote namen op de affiches verwacht je ongetwijfeld een explosieve theatrale ervaring.

Dat zou je althans denken.

De grote kracht van dit stuk schuilt echter juist in het vermogen om volkomen alledaags te zijn; om de triviale details van het dagelijks leven te tonen, terwijl ondertussen de sluipende verschrikking van degeneratieve ziektes wordt verkend — ziektes die de geest uitwissen en de ziel aantasten.

Het mooie aan het script is dat het dramatische verhaal op een gefragmenteerde, onsamenhangende manier wordt gepresenteerd, waardoor de chronologische opbouw in brokstukken tot ons komt. Terwijl we horen over de gevolgen van de ziekte en zien hoe deze effect hebben op de levens van de personages, ondergaat het publiek een eigen zintuiglijke ervaring. Dit dwingt je om vraagtekens te zetten bij wat je denkt te weten of denkt te hebben gehoord; het vraagt om een pas op de plaats en een heroverweging van acties en reacties. Pas achteraf, met de nodige reflectie, begint het geheel langzaam ergens op te lijken.

Eno zorgt ervoor dat het publiek, om de ellende van een verdwijnende geest te begrijpen, het gevoel krijgt niet goed op te hebben gelet. De informatie is verwarrend en vaak tergend onduidelijk; een wervelwind van percepties en gedachten die nooit echt beklijven, en die wankelen en vervagen zodra er nieuwe feiten aan het licht komen.

Gelukkig zorgt het hoge niveau van het acteerwerk ervoor dat dit gevaarlijke spel met de toeschouwer nooit uit de bocht vliegt.

Elke acteur is hier voorbeeldig. Er is geen enkel saai moment of een scène die de plank misslaat. Alles wordt gespeeld met precisie, vakmanschap en een zekere grootsheid. Dat laatste is cruciaal, gezien hoe gewoon de levens van deze mensen zijn.

Want natuurlijk treffen hersenziekten iedereen, groot of klein, en kunnen ze verwoestend en vernederend zijn, ongeacht de sociale status van de patiënt. Simpele taken worden onoverkomelijke hindernissen — opnieuw leren lopen kan voor een zieke elektricien net zo ingrijpend zijn als voor een staatsman.

Er staan twee koppels centraal: Colette en Letts (de familie Jones) en Hall en Tomei (nog een familie Jones). De stellen lijken niets met elkaar gemeen te hebben behalve de buurt waarin ze wonen, maar dat blijkt al snel niet helemaal waar te zijn.

Gedurende ongeveer 100 minuten, in scènes die korte vignetten vormen van hun levens en de manieren waarop ze verstrengeld raken of botsen, schetst het stuk een realistisch portret van een leven met afnemende vermogens. Sommige scènes zijn gruwelijk, andere grappig, en sommige zijn zo ongemakkelijk als je ze nog maar zelden op het toneel hebt gezien.

Maar alles voelt oprecht en is 'realistisch', zoals de titel van het stuk al belooft.

Geen van de acteurs aast op sterallures, probeert het stuk naar zich toe te trekken of eist de schijnwerpers op. Ieder werkt nauw samen om dit uitdagende werk te laten slagen. Ze zijn stuk voor stuk fantastisch.

Wat betreft ensemble-spel is dit nauwelijks te bekritiseren. Vier scherpe, zuivere en gefocuste vertolkingen van een volkomen alledaags leven dat zuur is geworden; relaties die getekend zijn door pijn en zorg.

Sommige passages zijn opvallend lyrisch, ondanks hun alledaagsheid, en het is juist in het oproepen van het gevoel van controleverlies dat gepaard gaat met degeneratieve ziekten, waarin Eno excelleert.

Dit is een lastig stuk om direct in je hart te sluiten, maar het is in elk opzicht een slim en intrigerend werk.