RECENSIE: My Children! My Africa, Trafalgar Studios 2 ✭✭✭✭

My Children! My Africa!

Trafalgar Studios 2

10 augustus 2015

4 Sterren

Reserveer tickets

Het ziet er grimmig uit. Onheilspellend. Er is prikkeldraad. Dat is het eerste wat je opvalt. Het prikkeldraad. Dan zie je dat er een soort afgezette zone is, omsloten door datzelfde draad. Het heeft weg van een luchtplaats in een zwaarbeveiligde gevangenis. Of een concentratiekamp. In ieder geval een nare plek.

Achter de afzetting zitten drie mensen zwijgend te wachten. De vrouw heeft een witte huidskleur; de mannen een zwarte. Er leiden twee deuren naar de zone en beide zijn specifiek gemarkeerd: alleen wie de juiste huidskleur heeft, mag naar binnen. Dan merk je de scheiding op in de smalle gang achter de zone. Het wachtende trio is van elkaar gescheiden; ze lijken misschien samen te zitten, maar dat is schijn.

Fragmenten van audio-opnames van toespraken, bijeenkomsten en nieuwsberichten klinken zachtjes door de zaal. Er is geen airconditioning, waardoor de ruimte al snel broeierig heet en droog wordt. Het observeren van het zwijgende trio door het prisma van het prikkeldraad — de evocatie van een beklemmende gevangenis — is ongemakkelijk, verontrustend en schokkend. Het vat het gevoel van de apartheid feilloos samen.

Dit is My Children! My Africa!, Athol Fugards compromisloze blik op generatiekloven, onderwijs en het gebruik van geweld in het politieke verzet in Zuid-Afrika, op het hoogtepunt van de apartheid. Onder regie van Roger Mortimer en Deborah Edgington is deze meeslepende en verontrustende herneming, geproduceerd door Two Sheds, nu te zien in Trafalgar Studios 2.

Ik kan me geen recente dramaproductie herinneren waarin de vormgeving zo’n fundamentele rol speelde in het begrip van het stuk. Het is bijna alsof het decor, het licht en het geluid zelf personages zijn in het verhaal. Het decor van Nancy Surman is opmerkelijk. De constante, symmetrische aanwezigheid suggereert evenzeer orde als onderdrukking, en een verstikkend gevoel van langdurige detentie. De bordjes die de toegang op basis van kleur aangeven zijn niet opdringerig; hun dreiging en gruwel schuilt juist in hun alledaagsheid.

Het decor herinnert je er voortdurend aan dat Zuid-Afrika destijds zo was: een onverzettelijke, harde gevangenis waar onnoembare dingen gebeurden in de schaduwen, waar wit en zwart gescheiden en in het ongewisse werden gehouden, en waar verandering niet snel genoeg kwam. Duisternis is een tastbare kracht in het stuk en het uitzonderlijke lichtontwerp van Jack Weir zorgt ervoor dat duisternis in al haar vormen constant aanwezig is — zelfs wanneer het licht schijnt of brandt, laat Weir je de kracht van het donker nooit vergeten. Lichtniveaus ebben en vloeien, horizontaal en verticaal; schaduwen dansen over gezichten en vervagen details. De wisseling tussen licht en donker weerspiegelt de innerlijke strijd van de personages. Angst en hoop worden vakkundig overgebracht door Weirs controle over de duisternis.

Ondertussen bereikt het geluidsontwerp van Erin Witton haar onbehaaglijke doel door plotontwikkelingen en verschuivingen in de onderlinge verhoudingen te accentueren. Soms subtiel, dan weer uitbarstend in geweld of dissonantie; Wittons soundscape laat de schaduwen van Weir walsen in de hel van prikkeldraad van Surman. De versmelting van deze elementen geeft de hele productie een opera-achtig, bijna ballet-achtig gevoel dat perfect past bij de bloemrijke beeldspraak en de grandioze aspecten van Fugards schrijfstijl.

Het stuk draait om drie personages: een leraar en zijn twee leerlingen. Een van de leerlingen is een wit meisje uit een welgesteld gezin. De ander is een zeer pientere zwarte jongen. De leraar heeft een zwaar leven achter de rug en heeft zich volledig gewijd aan het onderwijs. De eis van de overheid dat zwarte leerlingen apart en anders les krijgen dan hun witte leeftijdsgenoten heeft zijn tol geëist van de docent, Mr. M (niet toevallig dezelfde initiaal als Mandela). Hij verzet zich tegen de 'Bantu'-scholen (waar inferieur onderwijs wordt gegeven aan zwarte studenten) en probeert op zachte wijze het systeem te ondermijnen.

Hij stimuleert getalenteerde leerlingen. Bij de aanvang van het stuk zien we zo'n moment van subtiele rebellie van Mr. M: er vindt een debat plaats waarin de pientere Thami het opneemt tegen de eveneens scherpe Isabel. Mr. M wil dat de twee samenwerken en van elkaar leren. Hij weet dat Thami zal groeien door het contact met Isabel. Hij krijgt gelijk.

In een van de mooiste scènes van het stuk dagen de twee studenten elkaar uit op hun kennis van de Engelse literatuur. Ze maken indruk door te strooien met feiten en citaten van grootheden als Wordsworth. De aanstekelijke vreugde van hun interactie zorgt ervoor dat ze allebei boven zichzelf uitstijgen. De verhouding, de humor en de bewijdrang in deze scène doen denken aan die van studenten op een elite-instituut als Eton. En dat is natuurlijk precies het punt: koester scherpe geesten, ongeacht hun achtergrond of huidskleur, en excellentie zal volgen.

Maar Thami’s volk heeft er genoeg van en geweld staat op de agenda nu de onderdrukten verandering willen afdwingen. Thami wordt gedwongen partij te kiezen en zich te keren tegen de weg van burgerlijke ongehoorzaamheid van Mr. M. Dit leidt tot een strijd tussen leraar en leerling, met Isabel als een verscheurde, onzekere toeschouwer.

Fugards teksten zijn groots van opzet, scherp in detail en deels hypnotiserend, maar ook onvermijdelijk feilbaar. Het is zowel onthullend als gemoedelijk, en die vreemde combinatie wringt soms. De poëtische kant van het verhaal is prachtig, maar rijmt moeilijk met de rauwe realiteit. Tegelijkertijd werkt de botsing van stijlen verrassend goed, al blijft er een onbehagen over de vorm en het doel hangen dat afbreuk doet aan het totaaleffect.

Subliem acteerwerk kan dergelijke structurele problemen overwinnen. Hoewel de cast bij vlagen fantastisch is, zijn ze niet over de hele linie opgewassen tegen de taak die Fugard hen stelt. Ze moeten de gebreken in de tekst omarmen en tegelijkertijd overstijgen, en daar slagen ze bijna in. Er is echter een lichte neiging naar melodrama in alle drie de vertolkingen, wellicht aangewakkerd door de ietwat overdadige schrijfstijl, wat de tragiek soms ondermijnt.

De sterkste prestatie komt van Nathan Ives-Moina als Thami. Hij is innemend als de student die onderwijs wil, maar bezwijkt onder de groepsdruk en een ander pad kiest. De allerbeste scènes in deze productie (naast het vurige literatuurdebat) zijn die waarin hij worstelt met zijn eigen pad: de langzame evolutie van Mr. M of de directe ontwrichting door geweld.

Rose Reynolds en Anthony Ofoegbu zijn beiden goed op dreef als respectievelijk Isabel en Mr. M, maar ze neigen af en toe naar 'soap-achtig' melodrama. Twee regisseurs hadden de acteurs op het juiste spoor moeten kunnen houden, dus men mag aannemen dat dit resultaat opzettelijk was. Zo ja, dan is dat een verkeerde inschatting geweest; een ingetogen vertolking is juist nodig om de tekst tot zijn recht te laten komen.

Dit zijn echter slechts kanttekeningen. Als geheel — decor, licht, geluid en spel — werkt het. Het is meeslepend en zet aan tot nadenken. Hoewel Fugard het over Zuid-Afrika schreef, raakt het stuk aan elke samenleving waar mensen ongelijk worden behandeld, zeker in het onderwijs. Gezien de discussies in het Verenigd Koninkrijk over kansenongelijkheid en bezuinigingen op cultuur, resoneert het stuk op vele vlakken.

Fugards stuk gaat over onrechtvaardigheid, irrationele verschillen en een gebrek aan de juiste waarden. De impact ervan reikt veel verder dan Zuid-Afrika alleen.

My Children! My Africa is tot en met 29 augustus 2015 te zien in Trafalgar Studios 2