RECENSIE: The Father, Wyndhams Theatre ✭✭✭✭✭

Claire Skinner en Kenneth Cranham in The Father. Foto: Simon Annand The Father

Wyndhams Theatre

2 november 2015

5 sterren

Koop Tickets

Er valt veel te zeggen voor het feit dat je helemaal niets weet over een theatervoorstelling die je gaat bezoeken, afgezien van de geruststellende aanblik van een gerespecteerde acteur op het affiche. In zulke omstandigheden zijn de verwachtingen nooit overspannen en staat de geest meer open voor alle mogelijkheden. Het gebeurt niet vaak dat je je halverwege een voorstelling begint af te vragen of je zelf nog wel helemaal bij zinnen bent. Niet in de zin van "ik ben gek dat ik dit prutswerk blijf uitzitten" (dat gebeurt vaker dan je denkt), maar op de manier van "wat gebeurt hier, ik kan dit niet verklaren – ben ik mijn verstand aan het verliezen?".

Toch is dat precies wat er gebeurt in de regie van James MacDonald van Florian Zellers The Father, dat nu de West End-première beleeft in het Wyndhams Theatre. Zeller is Frans, dus de verwikkelingen, de vorm, de personages en de situatie zijn volledig van zijn hand, maar de woorden zijn hier afkomstig van Christopher Hampton, wiens vertaling sober, direct en hartverscheurend is. Het is een bedwelmende mix van puur schrijftalent en MacDonalds regie weet de ontroerende waarheid in elke passage genadeloos bloot te leggen.

Zoals mijn gezelschap aan het einde fluisterde: "Het is grimmig". Dat is het inderdaad – op een glorieuze manier.

Claire Skinner en Kenneth Cranham in The Father. Foto: Simon Annand

In het programmaboekje omschrijft Zeller zijn ambitie voor het stuk als volgt:

“Met The Father probeer ik via het theater de situatie te begrijpen van een oude man die al zijn houvast heeft verloren en is aangekomen op het punt waar zijn koninkrijk uiteenvalt. Wat mij tot dit onderwerp trok? Ik weet het niet precies. Maar één ding geloof ik wel: theater kan op een zinvolle – en directe – manier de toeschouwer een spiegel voorhouden, waardoor we onszelf een beetje beter kunnen herkennen en begrijpen. Daarom wilde ik dat we op deze specifieke reis niet alleen toeschouwers zouden zijn, maar dat ook wij zouden verdwalen in dit mentale doolhof – om zo de tragedie van de ouderdom en die kwetsbaarheid van het leven, die ons allemaal gelijk maakt, van binnenuit en vollediger te ervaren.”

Zelden is een uitgesproken ambitie zo volledig geslaagd als die van Zeller hier, waar zijn werk door Hampton en MacDonald is omgevormd tot een prachtige symfonie van pijn. De notie van een symfonie is overigens bijna letterlijk, aangezien de vele korte scènes met elkaar zijn verbonden door het meeslepende geluidsontwerp van Christopher Shutt. Dit lijkt (grotendeels) te bestaan uit klassieke pianomuziek die voortreffelijk wordt gespeeld, op een enkele foutieve noot of onverwachte rust na. Naarmate het stuk vordert, neemt het aantal vreemde onderbrekingen in de muziek toe, wat een auditieve metafoor vormt voor het begin en het verloop van de ziekte van Alzheimer, de kern van Zellers stuk.

Het lichtontwerp van Guy Hoare draagt eveneens bij aan de betekenis. Bij het aanbreken van (bijna) elke scène is er een vonkeffect, een kleine visuele weergave van een verbinding die wordt gemaakt, vlak voordat de lichten aangaan. De vonk varieert in intensiteit naarmate het verhaal vordert, en wanneer deze uitblijft, spreekt de stilte boekdelen.

Het decor van Miriam Buether doet ook een flinke duit in het zakje. Buether zet moeiteloos de sfeer neer van een Parijs appartement en richt de kamer met zorg in. Terwijl de scènes wisselen van moment A naar moment B, wordt het publiek langzaam in een staat van "wat is er met al het meubilair gebeurd" gebracht, waarbij je je afvraagt of het verdwijnen van de inrichting een metafoor is voor Alzheimer. Dat is het natuurlijk, maar de werkelijke opzet van Buether is vernuftiger: het decor en de veranderingen daarin representeren de verwarring van de hoofdpersoon, André, die in een vicieuze cirkel zit en zich steeds afvraagt waar de spullen zijn, in plaats van zich af te vragen waar híj is.

Kenneth Cranham en Claire Skinner in The Father. Foto: Simon Annand

Alles aan de productie van MacDonald is doordacht en scherp. Lastige decorwisselingen vinden plaats in volledige duisternis, wat bijdraagt aan het bevreemdende gevoel tussen de scènes door. De hele opzet van de voorstelling is om je stevig te verankeren in de perceptie – de trillende, onzekere en voortdurend veranderende beleving – van André. Dit is de hoeksteen van Zellers aanpak: de scènes en personages ontvouwen zich vanuit het gezichtspunt van André.

In de beginfase van het stuk is deze aanpak zowel confronterend als ontwapenend. Ik merkte dat ik in het programmaboekje keek om te checken wie wie was, voordat ik de opzet van Zeller doorhad (in plaats van te denken dat ik iets gemist had). Zodra je in de juiste modus komt en accepteert dat je niet alles zult begrijpen, kun je je volledig verwonderen over de buitengewone prestatie van Kenneth Cranham als André en enigszins begrijpen hoe het is wanneer je verstand wordt uitgedaagd door Alzheimer.

Kenneth Cranham in The Father. Foto: Simon Annand

Het zou makkelijk zijn om van André een karikatuur van een dementerende patiënt te maken, maar Cranham trapt niet in die val. Zijn vertolking is rauw, op sommige momenten pijnlijk om naar te kijken vanwege de schrijnende eerlijkheid, en brutaal realistisch. Gedurende de hele voorstelling toont hij André in al zijn facetten, van heldere momenten tot totale, wezenloze hulpeloosheid. Meesterlijk laat hij die stemmingen in seconden donkerder en lichter worden of omkeren, terwijl André in en uit de mist glijdt die hem omhult.

Cranham haalt zoveel mogelijk humor uit het personage, wat André uiteraard toegankelijker en menselijker maakt. Hij toont ook zijn temperament, zijn oprechte woede over wat hem overkomt, evenals aangrijpende momenten van zelfinzicht die diep raken. Een passage waarin André opmerkt dat hij is als een boom die al zijn bladeren heeft verloren, is hartverscheurend. De slotscène is net zo aangrijpend als alles in King Lear.

Dit is een werkelijk fenomenale rol van Cranham, zonder twijfel een van de grootste acteerprestaties van het jaar en zelfs het decennium.

De rest van de cast is eveneens uitmuntend. Velen, zo niet allen, hebben de zware taak om zowel een echt personage (wanneer André helder is) als een herinnerd of waargenomen personage (wanneer André mentaal wegglijdt) te spelen. Claire Skinner (Anne, de dochter van André) is hier bijzonder sterk in, maar de hele cast beheerst deze kunst met verve. Een indrukwekkende scène is die waarin het personage van Jim Sturgeon André bedreigt, tart en aanvalt: het is een zeer ongemakkelijk moment, een instantie waarbij herinnering en emotie samenkomen in de gedachten van André, terwijl Sturgeon er juist ijzingwekkend emotieloos in blijft.

Dit is een stuk voor onze tijd. Iedereen zal vroeg of laat geraakt worden door de thema's die hier worden onderzocht, hetzij als verzorger, partner van een verzorger, of als degene voor wie gezorgd wordt. De subtiele, sublieme vertolking van Cranham is al reden genoeg om dit stuk te gaan zien, maar bovenal is het stuk zelf een meesterwerk.

The Father speelt nog tot en met 21 november 2015 in het Wyndham's Theatre. Boek nu.

Lees meer over The Father