RECENSIE: How To Hold Your Breath, Royal Court ✭✭

Maxine Peake en Peter Forbes in How To Hold Your Breath. Foto: Manuel Harlan How To Hold Your Breath

Royal Court

24 februari 2015

2 Sterren

In naïevere en simpelere tijden draaide de kreet in Superman-strips en de vroege verfilmingen van de avonturen van de man van Krypton altijd om de vragen: "Is het een vogel? Is het een vliegtuig? Nee, het is Superman!". Het publiek kon zien wat er voor hun neus gebeurde, maar had moeite het te duiden. Een vergelijkbare verleidelijke doch irritante ervaring speelt zich momenteel af in het Royal Court, waar Zinnie Harris' nieuwe stuk, How To Hold Your Breath, in première is gegaan.

Is het een drama? Een komedie? Een klucht? Een parabel? Een allegorie? Is het melodrama? Een pantomime? Is het poëtisch? Naturalistisch? Surrealistisch? Is het dit alles tegelijk? Of helemaal niets van dit alles? Is de som der delen groter of juist kleiner dan het geheel? Is het íets? Of niets?

Na 110 minuten zijn er slechts twee zaken waar je zeker van kunt zijn: How To Hold Your Breath duurt erg lang, en Zinnie Harris is geen Superman (of -vrouw).

Het stuk begint in een redelijk naturalistische setting en lijkt te gaan over de nasleep van een toevallige onenightstand tussen een man en een vrouw. Maar het wordt al snel duidelijk dat wat dit ook mag zijn, het verre van natuurlijk is. De eerste aanwijzing komt wanneer de man de vrouw geld biedt voor de ontmoeting. Ze reageert heftig, en niet alleen omdat hij slechts €45 biedt.

Hij beweert een demon te zijn, een duivel, een donderslag bij heldere hemel, en dat zijn sperma zwart is. Hij staat erop dat ze het geld aanneemt; zij weigert resoluut. Ze zet hem eruit en ontdekt dan een vreemde rode plek of striem op haar romp, die gloeit van de pijn. Ze moet naar een sollicitatiegesprek en zo begint haar reis.

Het is in elk opzicht een bizarre tocht. Ze ontmoet een zonderlinge bibliothecaris met een voorliefde voor het aanbieden van zelfhulpboeken; hij is ook de eerste van een reeks figuren die haar, direct of indirect, €45 aanbieden. Ze weigert, zoals altijd, en de bibliothecaris — die zelf ook geen vreemde is van demonen, naar blijkt — waarschuwt voor een naderende tragedie.

En tragedies zijn er te over: banken vallen om, de Europese Unie stort in, anarchie en burgeroorlog laaien op. Haar zus verliest haar baby, ze ontvluchten de woestenij die Europa is geworden en haar verloren, wanhopige bewoners. Ze stappen op een overvol schip dat in grote problemen komt op weg naar Afrika, en sterven. Of misschien sterft er maar één van hen. Het is niet helemaal duidelijk. Maar het lijkt erop dat zelfs in de dood, of op de drempel daarvan, sollicitatiegesprekken nog steeds op de agenda staan. Net als monologen vol passie. En bibliothecarissen die nóg meer zelfhulpboeken aanbieden met schreeuwerige titels als "How to Stop Gagging with Someone's Putrid Penis in Your Mouth".

Maar wat betekent het allemaal? Beteekt het überhaupt iets?

Is dit een 'state of Europe'-stuk, een maatschappijkritisch relaas over de moderne samenleving of iets van die strekking? Is het een reeks vignetten die aspecten van het moderne leven tonen op een overwegend onsamenhangende, schurende manier — en daarmee de gefragmenteerde wijze weerspiegelen waarop het moderne leven voortdendert? Is het een soort wandtapijt, met flarden observaties over de nabije toekomst die ons aan het denken moeten zetten?

Of is het simpelweg een slecht bedachte mengelmoes van voortekenen en "wijsheden"? Het grootkapitaal is de duivel; banken zijn slecht en zullen de maatschappij vernietigen; de politiek is kwaadaardig en leidt tot het einde van de beschaving; de moderne mens kan zichzelf niet helpen; gemeenschapszin en welwillendheid zijn verdwenen en vervangen door hardnekkig eigenbelang; er is geen hoop voor de toekomst; vasthouden aan je principes leidt tot je ondergang.

Harris' taalgebruik is gedurende het hele stuk inconsequent en vreemd. Gedeeltes die grappig bedoeld lijken, slaan de plank volledig mis. Er is veelvuldig gebruik van taal die overduidelijk bedoeld is om te shockeren of 'edgy' over te komen ("I still ended up with my cock up your arse"), maar het vloekt eerder en komt banaal over. Vooral omdat Harris tegen het einde van het stuk opeens passages van grote en complexe schoonheid weet neer te zetten.

Niets in de regie van Vicky Featherstone werpt licht op wat het stuk probeert te bereiken of welk denkproces het wil stimuleren. Chloe Lamford tekent voor een merkwaardig banaal maar dystopisch decor, bezaaid met voorwerpen die symbool staan voor de wegwerpmaatschappij, met als centraal element een reeks zwevende, ingelijste decorschermen die elk een andere locatie suggereren.

Bij vlagen is het tempo begrafenisachtig traag, een gevoel dat nog eens wordt versterkt door het gebrek aan een samenhangende visie in het script. Het is alsof de makers dachten dat traagheid synoniem staat aan diepgang. Dat is niet zo.

Gelukkig is er Maxine Peake, een vakvrouw en gevoelige actrice die er alles aan doet om haar personage Dana en de bizarre reis die ze aflegt, tot leven te wekken. Peake is een genot om naar te kijken en te luisteren; ze heeft een aantal fantastische toespraken vol passie en energie, waarbij haar klassieke scholing goed tot zijn recht komt. Terwijl het stuk vorderde en haar aanzienlijke talent werd verspild aan ontoereikend materiaal, was het onmogelijk om niet te wensen haar in een stuk te zien dat net zo boeiend was als zijzelf.

Dana hoort achter in de twintig te zijn en Peake weet, zeker in de openingsscènes, die vurige jeugdigheid prachtig te verbeelden. Naarmate de reis duisterder wordt, veroudert en rijpt haar personage. Het is een feilloos opgebouwde vertolking die uit elke scène het maximale probeert te halen en het geheel nog enigszins bij elkaar houdt.

Er was ook goed werk van Peter Forbes als de mysterieuze bibliothecaris en Christine Bottemley als Jasmine, Dana's jongere zus. Michael Shaeffer ontbrak het aan elke vorm van charme als Jarron, de demon met het zwarte sperma, maar dat kan een bewuste keuze zijn geweest — een manier om de lompe, kille en onaantrekkelijke kanten van het bedrijfsleven te personifiëren.

De scène waarin de twee zussen vastzitten op een overvolle boot met vluchtelingen die het ingestorte Europa ontvluchten, was huiveringwekkend — het stak met kop en schouders boven de eclectische en verwarrende potpourri van de rest uit.

Het programmaboekje vermeldt:

Beginnend met een ogenschijnlijk onschuldige onenightstand, duikt dit duistere, gevatte en magische stuk van Zinnie Harris in onze recente Europese geschiedenis. Een episch relaas over de werkelijke prijs van principes en hoe we vandaag de dag leven.

Duister — check.

Gevat? Magisch? Episch?

Houd je adem maar niet in.

Kijk voor een ander perspectief naar Mark Ludmuns recensie. Mocht u de voorstelling hebben gezien, dan waarderen wij uw reactie. We hebben beide recensies geplaatst om de discussie te stimuleren.